Mówiący inaczej

2004.06.05 Nasza Polonia

To u innych kłuje w oko,

co samemu sprawia kłopot.

Staroszkockie porzekadło ludowe

Znający się na większości spraw tego świata słynny amerykański logopeda, profesor Goldberg, przedstawił ostatnio ciekawą teorię na temat Kalisza. Jednak nie o wedle własnej reklamy "miasto z polskich najstarsze" chodzi, a o ministra instruującego nas dość często w telewizji, iż nie innom, a tom drogom w charakterze społeczeństwa mamy podążać. Gwoli ścisłości należy dodać, że zacny minister nie jest jedynym publicznym drogowskazem przedkładającym swojską i przaśną wymowę nosowych samogłosek w przykładowych wyrazach ponad wyszukaną nieco i z francuska brzmiącą "tą drogą". W rzeczy samej spośród plemion słowiańskich jesteśmy jedynymi umiejącymi poprawnie trzymać bułkę przez bibułkę, stąd na przykład u posłów wychowanych w pobliżu granicy z językiem rosyjskim zauważa się alternatywną wymowę "to drogo". I to nie tylko kiedy narzekają, że po wejściu do Unii nie jest tanio.

Muszę przyznać, iż niejednokrotnie zachodziłem w głowę, próbując odpowiedzieć sobie na pytanie, dlaczego np. Lech Wałęsa po przeniesieniu się do Warszawy nie porzucił wytykanej mu powszechnie oryginalności wymowy i nie przeszedł na znormalizowane "ą" oraz "ę". "Przecież" - pamiętam własne deliberacje - "ma chłop doradców, krytyków, nauczycieli i profesorów kalkulujących, co będzie lepsze dla narodu: wytykanie błędów przez ich ośmieszanie, czy ośmieszanie się." Wybór opcji pozostania przy starym skłonił mnie do akceptacji podejrzenia, iż są widać sprawy ukryte przed moim rozumieniem, z czym chcąc nie chcąc muszę się pogodzić. Kombinowałem jednak na różne sposoby, doszukując się wyjaśnienia, a wiadomo, że gdy się człowiek czego doszukuje, to - jeśli go wcześniej nie wsadzą - zawsze coś tam znajdzie.

W końcu jednak, z braku lepszego zadowoliwszy się przekonaniem, iż dla fonetyki narodu mało kto zrobił więcej od "o take Polske" idąc "słusznom drogom" walczącego Lecha, przestałem się fenomenem interesować. Zresztą czasy się zmieniły, nastali wytyczający szlaki z właściwą wymową, podkreślający swoje znaczenie w historii z dźwięcznym "h", którego wprawdzie w telewizyjnym polskim nie ma, ale jako pozostałą naleciałość ze Wschodu u następny Lecha da się logicznie wyjaśnić.

Z drzemiącą w letargu świadomością w kwestii podziału fonetyki narodu na "tą", "tom" i "to" trwałem aż do zetknięcia się z wyjaśnieniem proponowanym przez wspomnianego na wstępie profesora Goldberga. Jak mówiłem słynnego fonetyka i logopedę lub odwrotnie, kolejności nie pomnę, w każdym razie treść wywodu jest mniej więcej taka:

Jednostki zaliczane do rasy homo sapiens mniej więcej równo z dojrzewaniem do zdolności rozrodczych tracą możliwość nieograniczonych właściwości dźwiękotwórczych. Ma to ponoć związek z ostatecznym ukształtowaniem się aparatu kostnego będącego częścią instrumentu mowy. Innymi słowy do dwunastego - czternastego roku życia powinniśmy się starać nauczyć wytwarzać komplet dźwięków, jakich zamierzamy używać w kontaktach z innymi członkami naszego gatunku, a chyba i nie tylko, bo np. szwedzki kot z sąsiedztwa głuchy jest na "kici kici" podczas gdy nasz, dwujęzyczny, rozumie, o co chodzi.

Obserwacja profesora zdaje się potwierdzać to, z czym spotykamy się na co dzień w naszej cudzoziemskiej rzeczywistości, kiedy przywiezionymi z kraju młodości dźwiękami próbujemy zastępować miejscowe. W Szwecji najwięcej kłopotu sprawiają nam samogłoski łączone jakby z dwóch polskich w jedną, gdzie indziej trudności są zapewne inne, ale nie mniej dokuczliwe. Poza wzbudzającymi ogólną zazdrość szczęśliwcami, którzy osiedlili się we Włoszech czy w Japonii, gdzie języki składają się z fonemów podobnych do naszych, resztę rozsianych po świecie nadwiślańskich Słowian kłopot łączy ze sobą podobny: w próbach wytwarzania dźwięków nie wyuczonych w dzieciństwie radzimy sobie różnie, w zasadzie poza nielicznymi odstępstwami od reguły częściej kiepsko niż zadowalająco. A że tak to jakoś dobry pan Bóg zechciał zorganizować, iż nic u bliźniego nie razi nas bardziej, niż to, w czym i sami nie jesteśmy doskonali, prawdopodobnie nam, żyjącym poza krajem i borykającym się na co dzień z fonetycznymi niedostatkami grzech niekonwencjonalnej wymowy wydaje się brzmieć znacznie grzeszniej, niż w istocie nim jest.

I tu dochodzimy do jakże prostego, banalnie wręcz oczywistego wniosku w sprawie bliźnich, którzy w dzieciństwie żyli byli widać w rejonie kraju, dzielnicy lub w inny jeszcze sposób wyodrębnionej grupie społecznej wymawiającej z francuska brzmiące "ą", "ę", jako "om", "em", zaś w wypadku przedstawiciela narodu z kresów wschodnich -"o", "e".

Dzisiaj pierwszy z nich, już jako dojrzały rozrodczo oraz intelektualnie osobnik zajmuje się "bezpiecznom przyszłościom" praworządnych obywateli, podczas gdy drugi walczy w imieniu rolników, iżby "polsko ziemio" nie kupczono dowolnie i bez kontroli.

Ktoś, kto zechciałby widzieć ową właściwość fonetyczną sympatycznych skądinąd wziętych tu za przykład dygnitarzy wyłącznie jako wyraz przekory wobec zwyczaju stosowanego przez większość, przyznawałby się do nieznajomości teorii profesora Goldberga, co po przeczytaniu powyższego tekstu możliwe już nie będzie.

I w ten oto sposób amerykański uczony, który nie był nigdy ani w Kaliszu, ani na wschodnich kresach naszego kraju ma szansę wpłynąć na wzrost stopnia tolerancji jednych Polaków wobec drugich. Szkoda, że tylko zakresie ograniczonym do w kwestii mówiących inaczej. Z pozostałymi różnicami musimy sobie niestety dawać radę już na własną rękę.

Andrzej Niewinny Dobrowolski, Goeteborg