Każdy kiedyś, gdzieś, widział autoportret van Gogha, a jeszcze gdzie indziej obraz Egona Schiele czy Paula Klee i powiedział sobie: "hmm, widać pewne podobieństwo". To, że van Gogh miał wpływ na ekspresjonizm, wiemy od dawna. Nigdy jeszcze nie zbadano jednak tego wpływu aż tak dogłębnie jak zrobiła to Jill Lloyd, gościnny kurator w muzeum van Gogha, które od 24-go listopada do 4 marca 2007 r. otworzyło drzwi dla wystawy "Van Gogh a ekspresjonizm".

Żaden z ekspresjonistów nie widział van Gogha żywego. Ale kiedy w Niemczech wydano jego listy, wywarły one tam ogromny wpływ na różne nowatorskie środowiska artystyczne. W 1905 r. powstała w Dreźnie grupa "Die Brücke" - "Most". Nazwa ta odwoływała się do koncepcji Niesche’go "człowieka jako pomostu". Członkowie tej grupy, głównie architekci, chcieli być pomostem do bardziej pogodnej, mniej zadufanej sztuki. Natychmiast zorganizowali wystawy rysunków i obrazów van Gogha. Co ciekawsze, sami zaczęli pod jego wpływem malować. Dlatego u Maxa Pechsteina, Ernsta Ludwiga Kirchnera czy Ericha Heckla widać tak wyraźne wykorzystywanie techniki van Gogha. Ale członkowie "Die Brücke" szli dalej. Zgodnie z tradycją niemieckiego romantyzmu zaczęli się identyfikować z van Goghiem, stawiać jego tragiczne życie na piedestale heroizmu.

Podobny wpływ van Gogh wywarł na monachijską grupę "Der Blaue Reiter", szczególnie na wczesne pejzaże Kandinskiego i Macke. Kandinskiego późniejsza abstrakcja wydaje się także odwoływać do van Gogha. Z kolei w Wiedniu, Kokoschka, Schiele i inni portretowali wyraźnie pod wpływem van Gogha, podczas gdy na przykład Klimt raczej czerpał z jego walorów dekoracyjnych. Na wystawie prace van Gogha wystawione są razem z pracami wszystkich tych grup ekspresjonistycznych. Czasami ich wspólnota jest abstrakcyjna, trzeba jej szukać, czasami jest wyrazista. Na przykład w przypadku "Słoneczników" van Gogha i "Słońcu Jesiennym" Egona Schiele. Ten ostatni obraz był uważany za zniszczony w ostatniej wojnie światowej. Ale jakimś cudem został niedawno odnaleziony we Francji i teraz, po raz pierwszy go wystawiono, właśnie w Muzeum van Gogha. Jill Lloyd postarała się ten skądinąd skomplikowany temat przejrzyście zestawić dla szerszej publiczności, czego ciekawe audio-oprowadzenie jest dowodem.

Zachęcam do obejrzenia tej ciekawej wystawy, od 24-go listopada do 4 marca w Amsterdamie w Muzeum van Gogha.

Jan Minkiewicz

VAN GOGH EN HET EXPRESSIONISME - IN HET AMSTERDAMSE VAN GOGH MUSEUM

Ieder heeft wel eens ergens een zelfportret van van Gogh gezien en ergens anders een portret van Egon Schiele of Paul Klee en tot zichzelf gezegd: "he, dat lijkt wel op elkaar te lijken". Dat van Gogh invloed had op de expressionisten, dat weten we allang. Nooit echter is die invloed zo diepgaand bestudeerd als door Jill Lloyd, gastcurator In het van Gogh Museum, dat van 24 november tot 4 maart 2007 de deuren opent voor de expositie "Van Gogh en het Expressionisme".

Geen van de expressionisten heeft van Gogh ooit levend gezien. Maar toen In Duitsland zijn brieven werden gepubliceerd, hadden ze een enorme invloed op allerlei vernieuwende kunstmilieus. In 1905 r. was in Dresden de groep "Die Brücke" opgericht. De naam was ontleend aan het concept van Nietsche van de mens als brug. De leden, meest architecten, wilden een bruggenhoofd zijn naar een opgewektere, minder stoffige kunst. Onmiddellijk organiseerden zij exposities van tekeningen en schilderijen van van Gogh. Nog interessanter, onder zijn invloed begonnen zij zelf te schilderen. Daarom zijn bij Max Pechstein, Ernst Ludwig Kirchner of Erich Heckl zo duidelijk de sporen van de technieken van van Gogh te zien. Maar de leden van "Die Brücke" gingen verder. In de traditie van de duitse romantiek gingen zij zich identificeren met de persoon van Gogh, zijn tragische leven op een heroisch voetstuk zetten.

Vincent van Gogh
Zelfportret met strohoed en schilderskiel, 1887
Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Vincent van Gogh
Het gele huis (De straat), 1888
Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Ernst Ludwig Kirchner
Spoorwegonderdoorgang in Dresden-Löbtau, 1910/1926
Galerie Neue Meister, Staatliche Kunstsammlungen Dresden
Š by Ingeborg & Dr. Wolfgang Henze-Ketterer, Wichtrach/Bern

August Macke
Groentevelden, 1911
Kunstmuseum Bonn

Wassily Kandinsky
Straat in Murnau met vrouwen, 1908
Particuliere collectie, Courtesy Neue Galerie New York

Soortgelijke invloed had van Gogh op "Der Blaue Reiter" in München, vooral op de vroege landschappen van Kandinski en Macke. De latere abstractie van Kandinski lijkt ook naar van Gogh te verwijzen. In Wenen portretteerden Kokoschka, Schiele en anderen duidelijk onder invloed van van Gogh, terwijl bij voorbeeld Klimt eerder putte uit de decoratieve kant van van Gogh. Op de expositie hangen de werken van van Gogh samen met die van al deze expressionistische groepen. Soms is de verbinding abstract, moet hij goed gezocht worden, soms is het overduidelijk. Bij voorbeeld In het geval van de "Zonnebloemen" van van Gogh en "Herfstzon" van Egon Schiele. Dat laatste schilderij werd geacht In de laatste wereldoorlog vergaan te zijn. Maar plots werd het onlangs in Frankrijk ontdekt en wordt nu voor het eerst vertoond In het van Gogh. Jill Lloyd heeft haar best gedaan dit toch ingewikkelde onderwerp duidelijk voor te stellen voor een breder publiek, waarvan de interessante audiotoer het beste bewijs is.

Deze interessante expositie is een aanrader, van 24 november tot 4 maart in Amsterdam in het van Gogh Museum.

Jan Minkiewicz