CoBrA 60 - Ostatnia Awangarda XX wieku

CoBrA 60 - Ostatnia Awangarda XX wieku

2008.12.16 Nasza Polonia

Międzynarodowa Grupa Artystyczna CoBrA istniała zaledwie 3 lata, w 1948-1951, lecz jej wpływ na kulturę europejską jest odczuwalny do dziś. Określana jest mianem Ostatniej Awangardy XX wieku.

Momentem powstania grupy było spotkanie malarzy-przyjaciół 8.11.1948 w Paryżu, w kawiarni przy katedrze Notre Dame. Narodził się wówczas Manifest Artystyczny La Cause était entendue ("I oto stało się") napisany przez poetę i malarza Christiana Dotremonta. Był to gest odrzucenia Manifestu artystycznego Francuskich Surrealistów La Cause est entendue ("No to się będzie działo").

Muzeum Cobra, które zgromadziło olbrzymią kolekcję dzieł artystów grupy CoBrA, wybrane zostało Najlepszym Muzeum 2008, w przeprowadzonym przez gazetę AD Teście Muzeów Narodowych.

Do 25 stycznia 2009, w Muzeum odbywa się wystawa "Scribblers, Daubers and Cheaters"
CoBrA 60. W tym roku upływa 60 lat od założenia grupy, która na przestrzeni tego czasu doczekała się uznania jako najważniejszy, powojenny ruch artystyczny. Początki jednak jego aktywności spotykały się z niezrozumieniem i krytyką ze strony publiczności oraz mediów.

Tytułowe słowa obecnej wystawy: "scribblers, daubers and cheaters" to pejoratywne w intencji określenia krytyki, jakie padły po szokującej odbiorców wystawie w Stedelijk Museum w Amsterdamie, w listopadzie 1949. Etykietka ta stała się znanym sloganem sławnego dziś, elsperymentalnego ruchu artystycznego.

CoBrA powstała z fuzji surrealistów i abstrakcjonistów typu informel. Do grupy należeli głównie artyści z Danii, Belgi i Holandii. Dwóch artystów z belgijskiej grupy Surréaliste-Révolutionnaire (Surrealizm Rewolucyjny): Christian Dotremont i Joseph Noiret, Duńczyk Asger Jorn (Jörgneson) z grupy Hřst, oraz Holendrzy z grupy Reflex: Karel Appel, Constant (Constant Anton Nieuwenhuys) i Corneille (Cornelis van Beverlo). Z czasem przyłączyli się Pierre Alechinsky, Jacques Doucet, K.O. Goetz oraz inni.

Nazwa grupy, wymyślona z czasem przez Christiana Dotremonta, była akronimem powstałym z pierwszych liter miast: Kopenhaga, Bruksela, Amsterdam. Credo obranym przez grupę CoBrA stała się myśl Dotremonta, którą Asger Jorn zacytował w jednym ze swoich obrazów: Il y a plus de choses dans la Terre dun tableau que dans le ciel de la théorie esthetique ("Więcej można znaleźć w materii obrazu, niż na niebiosach teorii estetycznej").

Postawa artystyczna twórców CoBrY naznaczona była doświadczeniami drugiej wojny światowej i potrzebą ich odreagowania. Sztuka, oceniana przez Hitlera jako "zdegenerowana" nabrała w ich przekonaniach wymiaru wolności i oporu. Artyści wyznawali "estetykę swobody", odrzucając zastane standardy estetyczne, społeczne i intelektualne. Twórczość, według nich, powstawać miała pod wpływem "naturalnego impulsu twórczego", jako akt emocjonalnej improwizacji, z pominięciem wcześniejszego planowania kompozycji.

Duży nacisk artyści kładli na potrzebę integralnego związku sztuki i życia. Ścieżkę, jaką podążali, rozumieli jako "wyraz i nieodłączną część przemian zachodzących w łonie całego społeczeństwa" (Magdalena Oraczewska).

Sztukę artystów CoBrY wyróżniała spontaniczność i ekspresyjność. Peter Michael Hornung odnajduje w ich twórczości również ślady surrealizmu. Zwraca uwagę, iż "w malarstwie tym było sporo automatyzmu, ale na jego zapleczu skrywała się też pochwała surrealizmu, dziecięcego rysunku, tak zwanej sztuki prymitywnej i () sztuki ludowej".

Według Magdaleny Oraczewskiej nurt surrealizmu znajdował się w opozycji do CoBrY, podobnie jak abstrakcjonizm i Amerykańska Awangarda. "Dla abstrakcjonistów, obraz był kawałkiem płótna pokrytym kolorami w odpowiednim porządku, dla członków CoBrY, był, jak pisał Constant: zwierzęciem, nocą, krzykiem, człowiekiem lub wszystkim tym razem. A więc, przede wszystkim, czymś żywym, nieokiełznanym i tajemniczym, czymś, co tworzy równoległy, a może nawet fundujący, nasz własny świat". Estetyka CoBrY podważyła istnienie rozróżnień pomiędzy abstrakcją i figuracją.

Członkowie CoBrY nie odrzucali dorobku przeszłości. Poszukiwali w nim niekiedy inspiracji, do których podchodzili selektywnie. Romantyzm fascynował ich swoją emocjonalnością, elementami tajemniczościości, poetyką i hybrydycznością form. Pozytywizm - wrażliwością na kwestie społeczne. Modernizm - relacjami pomiędzy sferą języka a innymi przejawami rzeczywistości.

W potrzebie absolutnej swobody i krytyki zastanego modelu kultury można dopatrzeć się też podobieństwa CoBrY z dadaizmem. O ile jednak dadaizm miał stosunek sarkastyczny, szyderczy i negujący wobec zastanego świata - o tyle CoBrA odcinała się od wszystkiego, co było pustką i powierzchownością, poszukując powrotu do głębokiego wyrazu i znaczeń.

Karel Appel - Mens en Dieren, 1949

Anton Rooskens - Les gens du soleil

Karel Appel - Fear, 1952

George Colligon - Composition rouge, 1949

Constant - Barricade, 1949

Foto's Marzenna Donajski

Za Janem Jakubem Rousseau, artyści CoBrY wyznawali hasła "powrotu do natury", przeciwstawiając się zjawiskom dehumanizacji w nauce oraz industrialności epoki.

Wyrazem sztuki stało się "zacieranie granic między poezją a prozą, malarstwem a architekturą, obrazem i słowem, sztuką i życiem. Innymi słowy, tym, co robiła CoBrA, było obalanie standardów, nieustannie podejmowany wysiłek świeżego spojrzenia na fundamentalny fenomen myślenia, odczuwania i po prostu życia" (M. Oraczewska).

Elementem łączącym grupę miał być, nie wspólny styl, lecz wspólnota ducha. Z czasem okazało się, że obrazy artystów wykazują zbliżoną estetykę, nazywaną dziś "stylem CoBrY" lub "szkołą CoBrY", którą cechowała ekspresyjność, spontaniczność gestu, obfite używanie farby, dominacja koloru i swoboda kształtów.

Zakończenie działalności CoBrY, dla wielu jej reprezentantów stało się początkiem indywidualnej aktywności i międzynarodowych karier.

Na wystawie CoBrA 60 wyeksponowane zostały obrazy kilkunastu artystów, takich jak: Asger Jorn, Karel Appel, Corneille, Constant, Egil Jacobsen, William Gear, Ejler Bille, Eugene Brands, Theo Wolvecamp, Carl-Henning Pedersen, Erik Ortvad, Stephen Gilbert, Anton Rooskens, George Colligon.

Prezentowane obrazy są bardzo różne, ale łączą je wspólne poszukiwania. Niektóre przedstawiają kształty, które możemy rozpoznać - najczęściej ludzi, zwierząt i roślin. Motyw zwierząt, zwłaszcza ptaków, powtarza się dość często - szczególnie w twórczości Corneille, Constanta i Karela Appla. Animalistyczne kształty traktowane były jednak niemal abstrakcyjnie - malowane wyłącznie płaskimi plamami kolorów, z wyrazistym, kontrastowym konturem, lub zupełnie bez okonturowania. Znakomitym przykładem jest wielki, kilkumetrowy obraz Mens en Dieren z 1949 Karela Appla lub Fete Nocturne Corneille.

Niekiedy pojawiały się ślady jakby światłocienia w płaskich, malarskich formach (Figure - Ejler Bille) a nawet inspiracji kubizmem (Les gens du soleil - Anton Rooskens).

Często formy są zgeometryzowane (Paysage au soleil couche Williama Geara, lub Rod Maske Egila Jacobsena), ale również organiczne (Monument voor een vogel - Theo Wolvecamp). Czasami mniejsze kształty łączą się w większe (Egil Jacobsen, Twee figuren 1947 - Asger Jorn) i korespondują z formami stanowiącymi tło. W niektórych obrazach gruba, uproszczona kreska wydobywa cechy charakterystyczne kształtów - na przykład roślin (Twee Vogels 1949 - Constant). Inspiracja naturą, widoczna w wyabstrahowanych formach, powtarza się u wielu twórców (na przykład Stephena Gilberta).

Artyści poszukiwali niekiedy wspólnoty kolorów na płaszczyźnie obrazów (Twee figuren 1947 - Asger Jorn), lecz najczęściej używali barw intensywnych, żywych i skontrastowanych. Czasami kompozycję tworzyły bardzo proste środki - kilka linearnych form przeciwstawionych kilku plamom i dużym płaszczyznom koloru tła (Compositie 1949, Heidense fabel - Theo Wolvecamp). W tle pojawiło się też surowe, niezamalowane płótno (Schilderij No. 2 - Eugene Brands, Barricade 1949 - Constant).

Tematy przedstawiane były, zarówno statycznie (Fauna 1949 - Constant), jak i dynamicznie (Aftenlands kabet 1943 - Carl-Henning Pedersen). Dynamikę kompozycji podkreślały również wyraźne ślady pędzla i faktura farb - charakterystyczne w zasadzie dla wszystkich artystów. Corneille wykorzystał nawet efekt powstający z drapania narzędziem po powierzchni farby (Ete 1948).

Bardzo ciekawym obrazem jest Composition rouge 1949 - Georgea Colligona. Całą powierzchnię płótna wypełnia oranżowa czerwień. Przecinają ją - tworząc abstrakcyjną kompozycję - linie składające się z kolorów tła, znajdującego się pod czerwienią. Płaski, czerwony obraz staje się wieloperspektywiczny, wypełniony kilkoma, żywymi kolorystycznie planami.

No i, oczywiście, reprezentacyjne, kilkumetrowe płótno Constanta Barricade z 1949, w którym artysta agresywnie połączył kolory: czerwieni, bieli, czerni, szarości z tłem surowego płótna, przedstawiając temat bardzo ekspresyjnymi kreskami i formami (szczególnie dwie, duże, ludzkie głowy namalowane czerwienią).

Muzeum Cobra położone jest wprawdzie na obrzeżach Amsterdamu, w Amstelveen, ale jeśli ma się odrobinę wolnego czasu, na pewno warto się tam wybrać i obejrzeć wystawę grupy CoBrA - bardzo dobrego malarstwa, będącego dziś już klasyką. W czasie, kiedy słynne kolekcje malarstwa w Stedelijk Museum i Rijksmuseum od dłuższego już czasu pozostają niedostępne dla publiczności z powodu remontów - muzeum Cobra znakomicie wypełnia lukę.

(źródło: "Pierre Alechinsky, CoBrA i Jungowska Filozofia Sztuki" - Magdalena Oraczewska. "O sztuce duńskiej i czterech duńskich artystach" tekst z katalogu wystawy "Artysta i człowiek" - Peter Michael Hornung)

Marzenna Donajski