Sztuka przyjazna ludziom

Dorota Jarecka  2005.01.23 18:35 Gazeta Wyborcza

W Galerii Program w Warszawie otwarto wystawę Joanny Rajkowskiej, która realizowała ludzkie życzenia. Nieraz najdziwniejsze. Bo artyści nie zmienią społeczeństwa, ale mogą pomóc pojedynczym osobom.

Kiedy LPR rozlepia na wystawach kartki "Wystawa nieprzyjazna dzieciom" myli się w dwóch zasadniczych kwestiach. Po pierwsze, w rozpoznaniu zjawiska, jakim są dzieła sztuki od dawna już do dzieci kierowane. Liga powinna umieszczać swoje ostrzegawcze wlepki we wszystkich empikach, gdzie rozpowszechnia się sadystyczne treści, choćby w tomach o Koziołku Matołku. Po drugie, myli się w rozpoznaniu zjawiska, jakim jest współczesna sztuka. Bo dzisiaj w sztuce nie ma uczucia wrogości, nieprzyjaźni, chęci obrażenia czy znieważenia ludzkości, a więc także dzieci. Obecnie sztuka natrętnie i bezkompromisowo zwrócona jest ku człowiekowi. Podejmuje go za kolana, liże mu stopy i posypuje głowę popiołem, odpokutowując dziesięciolecia elitarnego wynoszenia się ponad zwykłego człowieka - od romantyzmu do awangardy

Petent, nie artysta

By zobrazować te przemianę, warto podać przykład, który przemówi do wyobraźni. Tak jak symbolem rewolty europejskiej sztuki lat 60., która uderzyła w zaskorupiałe podstawy konsumpcyjnego, konserwatywnego społeczeństwa, jest Joseph Beuys - magik w przyrośniętym do głowy kapeluszu, który wypowiada się niezrozumiale i budzi entuzjazm mas, tak symbolem polskiej sztuki około roku 2000 jest Cezary Bodzianowski - mężczyzna w kostiumie petenta urzędu, w kusej marynarce, z nieodłączną teczką, która, jak można się spodziewać, zawiera plik podań oraz kanapkę z jajkiem. Bo dzisiaj artysta już nie jest duchowym przywódcą, klerkiem ani guru. Artysta to ostatni z równych, szary obywatel, który nie chce być jako artysta rozpoznany.

To, że konserwatywnemu ugrupowaniu politycznemu bardziej odpowiada wizja sztuki jako demoralizacji, a artysty jako wroga, oczywiście nie powinno dziwić. Gdyby skonfrontowało swoje poglądy z rzeczywistością, musiałoby stracić rewolucyjne ostrze.

Usługi dla ludności

W Galerii Program w Warszawie można zobaczyć pracę Joanny Rajkowskiej, która jest doskonałym wyrazem tego nurtu humanizacji i demokratyzacji sztuki. Praca zatytułowana "22 zlecenia" to pokaz slajdów, które są zapisem jej aktywności w Berlinie w 2003 r. i w Łodzi jesienią roku ubiegłego. Cóż takiego niezwykłego i wartego uwagi artystka wykonała? Wynajęła się.

Rajkowska poprzez galerię Mullerdechiara, która zaprosiła ją na miesięczny pobyt, dała ogłoszenie, że wykona każdą pracę (wyłączywszy działania związane z seksem albo przemocą), i czekała na zlecenia. Ktoś chciał, żeby wycięła z pism kolorowych literki. Para prowadząca klub na Kreuzbergu poprosiła Rajkowską, by stanęła za barem w czasie imprezy zatytułowanej dziwacznie "przezchlebski blues", która polegała na pokazie slajdów z Polski i słuchaniu płyt Krzysztofa Krawczyka. Poproszono ją, by stała na ulicy w stroju pielęgniarki i namawiała ludzi do honorowego krwiodawstwa. Ktoś, kto nie znał Berlina, poprosił ją, by pokazała mu drogę na lotnisko Tegel.

- Nagle w galerii pojawiła się pani - opowiada Rajkowska - bardzo sztywna i godna. Poprosiła mnie, bym oddała komuś książkę, którą ona pożyczyła dziesięć lat temu. Pani okazała się historykiem sztuki, książka - "Ezoterycznymi źródłami nazizmu" Nicholasa Goodricka-Clarke'a, a jej właścicielem - artysta Warren Neidrich, który w Berlinie chciał kiedyś robić badania archeologiczne w poszukiwaniu zabytków z nazistowskiej przeszłości, lecz nie dostał pozwolenia.

W tej prostej historii ujawniła się rola Rajkowskiej - tajemniczego a dobrotliwego pośrednika, który załatwia niewygodną sprawę z przeszłości, pomaga oczyścić sumienie. Aniołem duchowej zmiany była także wtedy, kiedy pomagała w Berlinie młodemu mężczyźnie, który się rozstał z dziewczyną, przemeblować mieszkanie tak, by mógł o niej zapomnieć. Podobnie było w Łodzi, kiedy pomagała kobiecie "sprzątnąć mieszkanie po dwóch mężach, by zrobić miejsce dla trzeciego" albo kiedy z panem ukrywającym się pod pseudonimem "Feliks" poszła na spacer po łódzkim parku, by wysłuchać niezwykłej historii z życia jego przyjaciela.

- Pchała mnie ślepa potrzeba kontaktu. Budowałam płaszczyznę, na której mogłam dotknąć czyjejś rzeczywistości - mówi Rajkowska.

Prekursor Althamer

W najnowszej pracy Rajkowskiej charytatywny aspekt projektu pojawił się mimochodem. Ale są w Polsce artyści, którzy z pomagania uczynili główny punkt swego programu. Prekursorem takiego podejścia jest Paweł Althamer. "Althamer zajmuje się robieniem czegoś o niebo pożyteczniejszego niż sama sztuka - buduje więzi międzyludzkie" - pisano w internetowym piśmie "Raster", typując go na najlepszego artystę roku. Przełomowym projektem była jego akcja "Bródno 2000". W lutym 2000 r. Althamer na fali nastrojów milenijnych namówił mieszkańców swego bloku na Bródnie, by pozapalali i pogasili światła w ten sposób, aby wieczorem ze świecących okien na ścianie budynku ułożył się napis 2000. Projekt zaowocował integracją mieszkańców bloku.

Do tego samego nurtu w twórczości Althamera należą m.in. zaprojektowany przez niego na podwórku przed blokiem plac zabaw dla dzieci - w ramach udziału w wystawie w Zachęcie - czy bal dla dzieci w CSW w Warszawie. W 2003 r. Althamer pojechał do Poznania wstrząśniętego niedawną aferą w chórze Polskie Słowiki (obecnie Poznański Chór Chłopięcy) i nakręcił dokumentalny film pt. "Teledysk", gdzie wypowiadają się chłopcy z chóru. Była to akcja mająca na celu zintegrowanie rozbitej grupy, pokazanie jej od strony pozytywnej, dopuszczenie dzieci do głosu.

Ostatnio w Maastricht (Holandia) do udziału w swojej wystawie retrospektywnej w Bonnefanten Museum zorganizowanej z okazji otrzymania nagrody artystycznej imienia Vincenta van Gogha zaprosił grupę dorastających chłopców z Bródna. Spędzili w Maastricht miesiąc - nakręcili film, przychodzili do muzeum i robili graffiti na ścianach.

Zejść na drugi plan

Ustępowanie miejsca innym, rezygnacja z własnej eksponowanej pozycji należy do repertuaru współczesnych praktyk artystycznych. Artysty nie ma, staje się terapeutą, opiekunem społecznym, kucharzem. Albo kucharką.

Mistrzynią gatunku sztuki użytecznej jest Elżbieta Jabłońska. W 2003 r. w Galerii Manhattan w Łodzi przed wystawą "Kobieta na duszę" znalazła na ulicy ogłoszenie: samotna kobieta z dzieckiem pilnie poszukuje pracy. Próbowała ją odnaleźć, nie udało się. Znalazła kobietę w takiej samej sytuacji życiowej. Zleciła jej wyhaftowanie tekstu ogłoszenia srebrną nicią na białym płótnie i oddała jej swoje honorarium za udział w wystawie. W 2004 r. wzięła udział w akcji "Święto kobiet" zorganizowanej w Krakowie przez feministyczny team kuratorski exgirls. Zorganizowała warsztaty dla bezrobotnych - wykonywali z papieru sztuczne kwiaty.

Na zeszłorocznym Biennale w Łodzi pokazała film pt. "Spotkanie" - robotnicy z upadającej fabryki Uniontex zaproszeni przez artystkę na bankiet schodzą się niemrawo. Nie bardzo mogą uwierzyć, że ktoś chciał dla nich coś zrobić za darmo. I tu jest pewnie bariera pomagania. Artysta może wyciągnąć rękę do ludzi, postarać się o nawiązanie kontaktu, natomiast nie jest pewne, czy jakakolwiek zmiana w społecznej strukturze nastąpi.

Rajkowska też brała udział w łódzkim biennale. Przeniosła swój projekt artysty do wynajęcia z Berlina do Łodzi. Od razu poszła do Unionteksu - tej samej upadającej fabryki tekstylnej - i zaoferowała robotnikom, że coś dla nich na zlecenie zrobi. Nacięła się. - Kompletnie nie rozumieli, o co mi chodzi - mówi Rajkowska - mówili, że jedyne, czego potrzebują, to podwyżki i zagwarantowanie im pracy na stałe.

Ale nie zrezygnowała, udała się do prezesa, by walczyć o polepszenie ich losu. Skończyło się jak w "Fajnej robocie" Davida Lodge'a, gdzie feministyczna wykładowczyni literatury Robyn Penrose wysłana na praktykę do fabryki najpierw upomina się o prawa robotników, a potem wplątuje w romans z dyrektorem. Rajkowska tak źle nie skończyła. Jej podróż przez świat industrialny kończy się zaprojektowaniem nowych wzorów na produkowaną tam pościel oraz teczki na dokumenty dla prezesa. Zakładowa pani plastyk patrzyła jednak na projekty Rajowskiej z nieufnością. Nie będą raczej wdrożone do produkcji.

- To była katastrofa - mówi artystka - całkowita porażka.

Współcześni artyści są zdecydowanie bardziej realistami niż utopistami.

Joanna Rajkowska "22 zlecenia", Galeria Program Warszawa, do 19 lutego.

http://serwisy.gazeta.pl/wyborcza/0,0.html