Potwór obdarzony talentem

Joanna Kilian, Londyn 2005.03.25 18:50 Gazeta.pl

Obrazy z czterech ostatnich lat życia Caravaggia ze szczególną siłą trafiają do współczesnego widza. Są gorzkie, bezpośrednie, buntownicze i ekscentryczne

W londyńskiej Tate Britain trwa właśnie wystawa trzech gigantów sztuki końca XIX w. - Whistlera, Turnera i Moneta, a w Tate Modern - klasyka współczesności Josepha Beuysa. Jednak największe tłumy przyciągają obrazy Caravaggia namalowane cztery wieku temu. Aby zobaczyć wystawę w National Gallery, trzeba stać w wielogodzinnych kolejkach.

To wystawa o mistrzostwie w malowaniu bólu. Po raz pierwszy pokazano wyłącznie obrazy namalowane w ostatnim, najbardziej dramatycznym okresie życia Caravaggia, podczas czterech lat jego ucieczki z Rzymu do Neapolu, na Maltę i na Sycylię. To one ze szczególną siłą trafiają do współczesnego widza. Są gorzkie, bezpośrednie, buntownicze i ekscentryczne. Te obrazy wyszły spod pędzla artysty zaledwie trzydziestokilkuletniego, a wydają się tak podobne to wstrząsających dzieł sędziwego Tycjana czy starego Rembrandta. Późny Caravaggio, którego hiszpański pisarz XVII w. nazwał "potworem obdarzonym geniuszem i talentem", jest dla widza XXI w. najdoskonalszym ucieleśnieniem idei artysty przeklętego - artiste maudit.

Zmarł tak marnie, jak żył

W 1606 r. podczas podczas gry w piłkę Caravaggio w kłótni śmiertelnie ranił Ranuccia Tomassoniego z miasta Terni. Sam ciężko ranny, uciekł z Rzymu. Skazano go na karę śmierci - wyrok taki oznaczał wówczas pozwolenie na natychmiastowe jego wykonanie, wszędzie i przez kogokolwiek. Uciekał aż do Neapolu, na Maltę i Sycylię. W 1609 r. został napadnięty w Neapolu i raniony w twarz. Tu dotarła do niego wiadomość o papieskim ułaskawieniu. W drodze powrotnej do Rzymu, chory na febrę, "zmarł marnie, tak samo jak marnie żył" - napisał XVII-wieczny biograf.

Wystawa daje jedyną okazję zobaczenia obok siebie 16 dzieł rozsianych po świecie - od "Ukrzyżowania świętego Andrzeja" (dziś w amerykańskim Cleveland), do "Wskrzeszenia Łazarza" przechowywanego wciąż w prowincjonalnej Messynie, gdzie zostało namalowane.

Otwiera ją "Wieczerza w Emaus" z National Gallery - jedyne dzieło z wcześniejszego rzymskiego okresu, czasu największej popularności Caravaggia. Wystarczy przyjrzeć się drugiej "Wieczerzy w Emaus" namalowanej zaledwie sześć lat później w Neapolu, by zrozumieć gwałtowność przemiany.

Młodzieńczy Chrystus z wczesnego obrazu starzeje się na naszych oczach. Smakowitą ucztę z mięsem i koszem owoców zastępuje prosty, chłopski posiłek z chlebem tylko i winem. Dukt pędzla staje się szybki, nerwowy, zamaszysty; barwy - wyraźnie zgaszone. Caravaggio bada granice ludzkiego cierpienia i pośpiesznie przelewa swoją wizję na płótno. Mrok kładzie się cieniem na postaciach, pustka zajmuje dwie trzecie wszystkich niemal sycylijskich i maltańskich kompozycji, przywodząc na myśl znikomość ludzkiego losu i niepokojącą siłę nieznanego. Na londyńskiej wystawie niektóre obrazy pozbawione są ram, brakuje też jakiegokolwiek pisemnego komentarza - tytułów, dat i miejsc przechowywania dzieł. Dzięki temu obrazy działają szczególnie bezpośrednio, współcześnie, przejmująco.

Litość Dawida

W ostatniej sali londyńskiej wystawy znalazł się tylko jeden obraz - namalowany tuż przed śmiercią artysty w 1610 r. Dawid trzyma w ręku ociekającą krwią głowę Goliata. Biograf zanotował, że Caravaggio sportretował tu siebie pod postacią obciętej głowy o rozpaczliwie otwartych ustach. Ale Dawid nie wygląda jak zwycięzca, jest raczej pełen litości dla swej ofiary i nieokreślonego smutku. Być może obraz był rodzajem wyznania winy, skruchy, błaganiem skazańca o ułaskawienie? Dawid stoi jak klasyczna kamienna rzeźba Apolla, jak personifikacja Sprawiedliwości. Jego makabryczne trofeum mrozi krew w żyłach widza, zamieniając go na chwilę w kamień.

"Caravaggio. Ostatnie lata", 23 lutego-22 maja, National Gallery w Londynie

http://serwisy.gazeta.pl/wyborcza/0,0.html