Uczucia wydobyte z mroków

2006.02.27 Rzeczpospolita

To najważniejsze wydarzenie Roku Rembrandta. Organizatorzy spodziewają się, ze przez cztery miesiące prezentację dzieł wypożyczonych z całego świata obejrzy w Amsterdamie ponad pół miliona widzów

Caravaggio "Ofiara Abrahama", 1603 Galleria degli Uffizi, Florencja

Rembrandt "Ofiara Abrahama", 1635 Ermitaż, St. Petersburg

Przed amsterdamskim Muzeum van Gogha zawsze stoi kolejka - ale od trzech dni jest tam tłoczniej niż zwykle. Publiczność przyciąga "pojedynek gigantów", jak określono wystawę "Rembrandt - Caravaggio".

W przededniu otwarcia ekspozycji w jednym z holenderskich dzienników ogłoszono wynik "meczu". Według recenzentki wygrał Rembrandt stosunkiem 1: 0.

Jeżeli pozostawać przy sportowej terminologii, to według mnie starcie dwu geniuszy baroku zakończyło się remisem. Wizja wyciszonego i refleksyjnego reprezentanta północy Europy wytrzymuje zderzenie z kreacją ekspresyjnego i namiętnego przedstawiciela południa.

Zresztą, całość została tak przygotowana i zaaranżowana, żeby żaden z mistrzów nie dominował.

Z całego świata wypożyczono dzieła podobnej klasy i mniej więcej zbliżonych rozmiarów. Obrazy rozmieszczono z dużymi odstępami, a zarazem tak, żeby w sposób oczywisty wchodziły ze sobą w relacje. Sale toną w mroku, dyskretne światło wydobywa poszczególne obiekty.

Dochodząc do ekspozycji długim korytarzem, także pomalowanym na czarno, mija się gigantyczne powiększenia fragmentów kompozycji - w jednym miejscu pojawia się oko, ówdzie widnieje dłoń, to znów wyłaniają się usta. Te "zoomy" pozwalają przyjrzeć się technikom obu autorów, zauważyć różnice w operowaniu pędzlem. O dziwo, w zbliżeniu bardziej dynamiczny wydaje się Rembrandt. Niektóre detale przypominają abstrakcje- coś jak Pollock wymieszany z Markiem Rothko. Dowód innowacji wprowadzonych przez van Rijna w sposobie tworzenia malarskiej materii - niebywale na ówczesne czasy drapieżnej, nieujarzmionej, z grubą, chropawą fakturą.

Siedemnastowiecznym odbiorcom "Żydowska narzeczona" musiała wydawać się szczytem bezczelności. Z bliska dzieło przypomina relief, z daleka - dosłownie lśni złotem i klejnotami. Dla ojca, przekazującego córkę oblubieńcowi, to ona była największym skarbem. W jego geście, pochyleniu głowy widać czułość połączoną z troską o jej przyszły los. To genialne płótno stworzył stary, doświadczony artysta. Już wyzwolony od wymogów narzucanych przez zleceniodawców. Niezależny.

Z tym obrazem zestawiona została równie niezwykła praca: "Nawrócenie Magdaleny" Caravaggia. Namalowana w 1599 roku, a więc 11 lat przed śmiercią włoskiego artysty, zdaje się oddawać jego przemyślenia i emocje. Oto dyskusja dwóch sióstr; rozmowa, która zaciążyła na dalszym życiu Magdaleny. Jeszcze ubrana w pyszne suknie, starannie ufryzowana, ale już zaczynająca rozumieć własne błędy, czego symbolem odwracane przez nią lustro.

Obok niepozornie wyglądająca Maria, z przejęciem gestykulująca, wysuwająca mocne argumenty. Widać, że racja jest po jej stronie - jednak grzech uosabiany przez Magdalenę prezentuje się tak atrakcyjnie, że niełatwo z niego zrezygnować...

Takie rozterki musiał przeżywać rzymski malarz, oddając się "nagannej" miłości. Za jego czasów homoseksualizm był potępiany przez Kościół i prawo. Mimo to Caravaggio nie mógł się powstrzymać, bynie wyrazić fascynacji męską urodą. Jego "Chłopiec z koszem owoców" to hymn na cześć namiętności: powabny młodzieniec (nieco podobny do autora za młodu) i dojrzałe, kuszące owoce. Obiekty podsycające apetyt, działające na zmysły. I na swój sposób niebezpieczne - bo owoce kojarzą się z rajskim jabłkiem, zerwanym przez Ewę. Z włoskim "Chłopcem... " sąsiaduje holenderska "Flora", czyli przebrana za boginię kwiatów Saskia. Uwidoczniona ciąża oraz trzymane przez nią naręcze kwiatów znamionują rozkwitanie - dosłownie i w przenośni.

Najbardziej kontrastowy duet tworzą dwaj malcy - sportretowany przez Caravaggia roześmiany, uroczy Amor ("Miłość triumfująca") i zapłakany, wykrzywiony Ganimedes, porwany przez orła (scena pędzla Rembrandta). Obaj chłopcy, choć synowie bogów, wyglądają i zachowują się zwyczajnie, po ludzku. Mały Ganimedes - o wstydzie - moczy się z przerażenia, jak to zdarza się dzieciom. Amor zaś wygląda jak łobuziak schwytany na gorącym uczynku.

W jednym tylko wypadku obaj genialni artyści przedstawili ten sam moment z biblijnej przypowieści. W "Ofierze Abrahama" anioł powstrzymuje dłoń ojca zdecydowanego synobójstwem dowieść ufności wobec Boga. Co ciekawe, obydwaj twórcy podobnie ujęli scenę, podkreślając jej dramatyzm dynamiczną kompozycją po przekątnej obrazu. W tym jednym przypadku holenderski malarz przewyższa okrucieństwem włoskiego mistrza. Ten jeden jedyny raz van Rijn zadaje cios mocniej i dotkliwiej niż Caravaggio. Może za to holenderska dziennikarka przyznała mu punkt?

MONIKA MAŁKOWSKA z Amsterdamu

Wystawa czynna do 18 czerwca

http://www.rzeczpospolita.pl/