Aldo Ciccolini - więcej niż perfekcja

2009.07.02 Nasza Polonia

Następnym znakiem rozpoznawczym A. Ciccoliniego jest wspaniałe wydobywanie bogactwa zmian zachodzących w fakturze utworów. Muzyka jest żywa i wielobarwna, ale przede wszystkim - mówiąca bezustannie do słuchacza, niosąca swój ładunek znaczeń, zawartych w każdym dźwięku, w relacjach między motywami czy sekwencjami. Narracje układają się przy tym w logiczne, przejrzyste elementy i całości.

Aldo Ciccolini posiada również szczególną zdolność subtelnej i wrażliwej śpiewności, różniącą się trochę od słowiańskich tradycji wykonawczych. Często nie podkreśla napięć w przebiegu melodii poprzez jej modulowanie dynamiczne, a mimo to melodie nie tracą naturalności lub dynamizmu i intensywności - z prostotą i płynnością podążają do przodu.

W dniu 7 czerwca, w serii koncertów Mistrzowie Fortepianu, A. Ciccolini wykonał w Het Concertgebouw w Amsterdamie następujący program:

M. Clementi - Sonata g-moll, op. 34 nr 2

W. A. Mozart - Sonata B-dur, KV 333

M. Ravel - Valses nobles et sentimentales

M. de Falla - Cuatro piezas espanolas

M. de Falla - Fantasia baetica

Pianista wykonał także dwie kompozycje w ramach bisów:

F. Chopin - Nokturn H-dur, op. 62, nr 1

C. Debussy - Minstrels

1. Muzio Clementi - Sonata g-moll, op. 34 nr 2

Muzio Clementi - znakomity kompozytor, pianista, nauczyciel, wydawca muzyczny a nawet współwłaściciel fabryki fortepianów; ceniony wielce przez Mozarta i Beethovena, przypominany przez niektórych pianistów, jak na przykład V. Horovitza - nadal postrzegany jest głównie jako twórca repertuaru dydaktycznego. Tymczasem jego kompozycje z pewością zasługują na uwagę wykonawców i słuchaczy.

Aldo Ciccolini urzeczywistnił w pełni głębie zawarte w Sonacie g-moll, mistrzostwo i dojrzałość stylu kompozytorskiego Clementiego - począwszy od powagi i skupienia pierwszych już dźwięków krótkiego, polifonizującego Largo. Diminuendo kończące tę introdukcję zabrzmiało, jak bezpośrednie myśli kierowane wprost do duszy słuchaczy. Istotne i przykuwające uwagę. Jednakże wypowiedzi pianisty były powściągliwe i eleganckie, zmiany dynamiczne opanowane, bez namiętności; dźwięk zaś przepiękny, z całym bogactwem jego zmian.

Aldo Ciccolini wyraźnie wyodrębniał w konstrukcji części obecność lirycznego tematu. Jego pojawienie się wywołało wrażenie nawet jakby powstrzymania tempa. Doskonale został wykorzystany w przetworzeniu dramaturgiczny moment ciszy - wytrzymanej, doskonale przygotowanej kontrastem dynamicznym - tuż po dwóch wznoszących się gamkach górnego głosu. W dalszej części, temat o podkreślonej znów liryce i spokoju zdawał się rysować niezmierzoną przestrzeń rozciągającą się po daleki horyzont.

Clementi znany był z bogatego wprowadzania pedału, co Aldo Ciccolini wykorzystał, lecz w sposób niemal nieuchwytny. Dźwięk był miękki, mający swoje krągłe brzmienie, ale bez naruszania czystości artykulacyji i jej proporcji.

W drugiej części, Poco Adagio, pianista dosłownie rzeźbił dźwięki. Ze szlachetnością dotykając klawiaturę oraz pedał, ukazywał intrygujące warstwy i elementy opowieści muzycznej - brzmienie arpeggiów, oktaw, zmiany fakturalne, przejęcie przez dolny głos dominującej roli - wiodąc ją aż do momentu rozluźnienia i pewnej ulgi, po dość napiętym nastroju.

W trzeciej części, Allegro molto, A. Ciccolini podkreślił urodę klasycznych figuracji. Zarówno w subtelnym, początkowym piano, jak i w późniejszych, bardziej dynamicznych i motorycznych fragmentach. Lekkość artykulacji niosła pełnię znaczeń. Staccato miało dźwięk miękki, lecz nie krótki. Elegancki i mający swoje wybrzmienie, równie idealny w partii prawej ręki, jak i lewej - grany wrażliwą dłonią, bliską klawiatury.

2. W. A. Mozart - Sonata B-dur, KV 333

Każdy dźwięk A. Ciccoliniego ma swoją wagę, tak więc i początkowe nuty Sonaty Mozarta od razu trafiały bezpośrednio do serca słuchaczy. Subtelnością, idealnością, jakby pewną nieokreśloną serdecznością. Zarówno w pierwszej, jak i w trzeciej części, próżno by szukać blichtru czy błahej radości. Była za to elegancja, ciepło, esencjonalność wyrazów i doskonała klarowność - ukazujące portret Mozarta myślącego, człowieka o głębokiej osobowości.

Właściwie odnosiło się wrażenie, że wszelkie szybkie figuracje grane są quasi-legato, "ponad" klawiaturą, poprzez ledwie muskanie jej lekką ręką. Dłuższe wartości rytmiczne zyskiwały swoje naturalne legato wraz z intensywniejszą śpiewnością. Subtelny pedał nadawał niektórym dźwiękom ich długość i sporadycznie wydobywał harmonie pierwszych nut pasaży.

Jedynie w drugiej części można było odnieść wrażenie wydobycia pedałem większej mięsistości dźwięku, często jednakże zmienianym i niezakłócającym maestrii artykulacji.

Również w trzeciej części ręka pianisty niemal bezustannie, z lekkością unosiła się ponad klawiaturą, lecz staccato nie miało nic z frywolności i nieważkości. Łączone artykulacyjnie dwie lub trzy początkowe nuty figuracji, podkreślane niekiedy bywały pedałem - płynnie, niemal niezauważalnie.

Nastroje zmieniały się często, przykuwając uwagę w każdej chwili. Tematy i motywy ukazywały prostotę, prowadząc słuchacza aż ku triumfalnym akordom końcowym.

Styl śpiewu A. Ciccoliniego, ukazywał jak zawsze wielką płynność, wyrażając subtelne nastroje - bez podkreślania napięć w sposób emocjonalny, intensywną modulacją dynamiki.

3. Maurice Ravel - Valses nobles et sentimentales

W pierwszym walcu głębszym dźwiękiem grane legato wydobyło śpiewność tej części. W drugim walcu do głosu doszła jakaś tęsknota. Żadna nuta głównej melodii w wolnym tempie nie zagubiła się wobec przednutek. Skupiały uwagę nawet oktawy w lewej ręce - pomimo ich drugoplanowej roli i bardzo stonowanej dynamiki.

Trzeci walc również nie pozostawiał złudzeń, że nie jest muzyką beztroskiej zabawy. Swoją subtelną naturę ukazywał w każdym szczególe - na przykład doskonałych arpeggiach. Czwarty walc, rozpoczęty attaca, zabrzmiał wyjątkowo malarsko i impresyjnie. Pochody triolowe, niczym biegniki przemykały po klawiaturze pod niezwykle czułym dotykiem pianisty. Ostatni z nich poprzez ledwie muśnięcie klawiatury.

Piąty walc, z całą klarownością faktury, tworzył plany perspektywiczne równoległe dynamicznie wobec głównej melodii. Szósty z koleji, miejscami skłaniał do zadumy tworzącej kontrast z jakby porywem i impresją tańca. Każda figuracja, powstająca z grup dźwięków, traktowana była przez pianistę ze szczególnym, indywidualnym dotykiem.

Siódmy walc zaczęty attaca, w pewnym momencie poprzez imitację motywów zdawał się tworzyć jakby kanon. Osobiste emocje artysty skrywały się jak za maską.

W ósmym walcu, przednutki - pomimo, że "ledwie dotykane" - tworzyły filigranowe, lecz bardzo czytelne dźwięki, pozostające w doskonałych relacjach z akordami. Część ta tworzyła klarowną opowieść o różnorodnych nastrojach poszczególnych epizodów i motywów, między innymi przypominające się tematy poprzednich walców. Pojawiały się, jak w obrazie malarskim czyste kolory i plamy - na przykład dłuższe brzmienia końcowych nut.

4. Manuel de Falla - Cuatro piezas espanolas

Pianista nie pozwolił publiczności na przerwę i oklaski pomiędzy dziełem Ravela i De Falli - co dodatkowo podkreśliło ich bliskość stylistyczną.

Pierwsza część, Aragonesa, zabrzmiała ciepło i raczej jak impresjonistyczna wizja hiszpańskich rytmów. Tempo rubato, pojawiało się umiarkowanie i dyskretnie, bardziej na przestrzeni melodii, niż w celu eksponowania charakterystycznych figur rytmicznych - co niekiedy kusi niektórych pianistów za cenę deformowania triol szesnastkowych. A. Ciccolini nie jest jednak artystą dającym się wodzić za nos emocjom. Część ta przesycona była temperamentem, lecz i dojrzałością.

Podobnie subtelna i wysmakowana była liryka oraz wyczucie czasu w drugiej części, Cubana, a żadna triola nie ulegała emocjonalnym znikształceniom.

Narracja trzeciej części, Montanesa, przedstawiała kolejne sekwencje i motywy o różnym znaczeniu, sprawiając wrażenie rozmowy pomiędzy nimi. Momenty pięknego staccato nawiązywały relacje ze śpiewem dopowiadających motywów w głosie sopranu.

W czwartej części, Andaluza, pedał znów pojawiał się dość często, ale i tutaj subtelnie. Artykulacja niekiedy kojarzyła się z dźwiękami szarpanych strun gitary grającej przygrywkę - na przykład w momencie zrytmizowanych, szybkich figur triol i duol, przed tematem drugiego epizodu Doppio piu lento a później przed tematem Poco piu lento.

Śpiewny temat drugiego epizodu A. Ciccolini zagrał z intensywnością i prawdziwą pasją. Impresjonistyczna wrażliwość spotkała się z iberyjskim żywiołem. Żywiołem drzemiącym jednak w głębiach duszy. Tempo rubato - wyrafinowane, powściągliwe - przywołując gorące tony, w żaden sposób nie pozwoliło na przejaskrawienia i pochopne, zewnętrzne gesty emocjonalne. Lewa ręka wyznaczała granice rytmicznym, jednorodnym pulsem. We fragmencie Agitato, basowe dźwięki fantastycznie wręcz "gotowały się".

5. Manuel de Falla - Fantasia baetica

Kompozycja ta, w wykonaniu A. Ciccoliniego, była kolejnym kalejdoskopem i encyklopedią niezliczonych, różnorodnych efektów brzmień i sposobów dotykania klawiatury - z pedałem i bez pedału - od szarpanych dźwięków, przypominających instrument strunowy, po barwę spokojnego śpiewu głosu altowego. Od złudzenia tanecznych, rytmicznych podkładów gitarowych po instrumentalne lub wokalne improwizacje.

Fakturę tworzyły przestrzenne plany: na przykład zestawianie nut jakby "centralnych", oplatających je arabeskowych figuracji i repetycji, a do tego improwizacji głosu prowadzącego melodię. Charakter motywów i sekwencji zmieniał się bezustannie.

Fantasia baetica była ostatnią pozycją w programie koncertu. Pianista przygotował jednak dla oczarowanej i entuzjastycznej publiczności dwie niespodzianki na bis: Nokturn H-dur op.62 Chopina i preludium fortepianowe Minstrels Debussy’ego.

6. Fryderyk Chopin - Nokturn H-dur, op. 62, nr 1

Prawdziwą przyjemnością było wysłuchanie tego utworu w mistrzowskim wykonaniu A. Ciccoliniego, który w ostatnim czasie raczej nie włącza repertuaru chopinowskiego do programu swoich koncertów.

W przepięknym wielogłosie tematu odezwały się intymne nuty jakby żalu. Śpiew płynął z naturalnością i prostotą, pomimo niemal braku różnicowań dynamicznych w przebiegu melodii. Pianista zaznaczył obecność tematów i motywów istotnych dla dalszej konstrukcji utworu. Główny temat, po swoim drugim wejściu, nabrał jakby rozpędu, śpiew stał się gorętszy, intensywniejszy, po czym stopniowo uległ schłodzeniu wraz z diminuendo.

Temat w wersji z trylami, A. Ciccolini wykonał z perfekcyjną precyzją - zwłaszcza modulacje dynamiczne tryli na najdłuższych dźwiękach - crescenco i narastanie brzmień, aż wreszcie wygaszenie. W wokalizach szesnastkowego epizodu, pod koniec utworu, zapanował nastrój zadumania, po nim zaś, cztery ostatnie takty, zabrzmiały niczym zamykająca utwór coda.

7. Claude Debussy - Minstrels

To był dodatkowy ukłon pianisty w stronę mistrzów impresjonizmu. Preludium to A. Ciccolini wykonał w brawurowym tempie, z porywającym dynamizmem i sugestywną wizją obrazów plastyczno-dźwiękowych.

W czasie repetycji odnosiło się wrażenie, że pianista faktycznie szarpie klawiaturę, niczym struny zupełnie innego instrumentu - co oczywiście dawało odpowiedznie efekty brzmieniowe. Żywa kolorystyka i gęsta faktura utworu wykreowały pod palcami A. Ciccoliniego fascynujący performance wokalno-instrumentalny średniowiecznych muzyków i poetów.

Publiczność sowicie nagrodziła występ artysty burzą oklasów i owacjami. Szkoda jedynie, że koncerty na żywo są zjawiskami ulotnymi i nie zawsze rejestrowanymi.

Marzenna Donajski