Aldo Ciccolini - wielki mistrz francuskiej pianistyki

2008.11.06 Nasza Polonia

Przez cztery kolejne wieczory, od 1 do 4 listopada, w Het Concertgebouw w Amsterdamie, występował wielki mistrz francuskiej pianistyki włoskiego pochodzenia Aldo Ciccolini. W wykonaniu IV koncertu fortepianowego G-dur op. 58 Ludwiga van Beethovena towarzyszyła mu Nederlands Philharmonisch Orkest pod dyrekcją Yakova Kreizberga.

Aldo Ciccolini, obecnie 83-letni, urodził się we Włoszech, w Naples, gdzie w wieku 16 lat rozpoczął swoją karierę wykonawczą w Theater San Carlo. W 1949 r. wygrał w Paryżu konkurs Marguerite Long-Jecques Thibaud. W 1969 r. został obywatelem francuskim i w latach 1970-1988 wykładał w Conservatoire de Paris.

Artysta jest cenionym interpretatorem i rzecznikiem muzyki fortepianowej francuskich kompozytorów, między innymi, takich jak Maurice Ravel, Claude Debussy i Erik Satie. Uznanie zdobył również jako wykonawca muzyki Franza Liszta. Zrealizował ponad 100 nagrań dla EMI-Pathé Marconi oraz innych wytwórni płytowych, między innymi dokonując nagrań kompletnych cykli sonat Amadeusza Mozarta oraz Ludwiga van Beethovena a także wszystkich dział fortepianowych Erika Satie.

Aldo Ciccoliniego miałam zaszczyt i przyjemność poznać osobiście, w czasie kiedy był moim profesorem na pianistycznym kursie mistrzowskim we Włoszech, pod koniec lat 80-tych. Każdy występ Maestro w Het Concertgebouw jest dla mnie dodatkowym wzruszeniem, nie tylko artystycznym.

Być może nie będę całkowicie obiektywna, ale sądzę, że wykonanie koncertu fortepianowego G-dur przez Aldo Ciccoliniego można postawić obok najlepszych, światowych interpretacji tego dzieła, takich na przykład jak Maurizio Polliniego lub Krystiana Zimermana. Wykonanie to, będąc wiernym odczytaniem tekstu beethovenowskiego, wprowadzało nową perspektywę w postrzeganiu kompozycji, stylu oraz kompozytora.

Niemal cały przekaz zawarty w koncercie wypowiedziany został przez artystę półgłosem, w dolnych rejestrach dynamicznych - co nadało przesłaniu szczególnej wagi, skupiało koncentrację na każdej myśli muzycznej i wprowadzało kompozycję w zupełnie inny wymiar.

Koncert fortepianowy G-dur powstał w 1808 r., w środkowym okresie twórczości Beethovena określanym jako heroiczny. Rozpoczął się on wkrótce po kryzysie osobistym kompozytora, wywołanym odkryciem postępującej i nieodwracalnej głuchoty. Oddziela pierwszy, klasyczny okres od ostatniego, romantycznego. Powstałe wówczas kompozycje niosą w sobie idee zmagania się z losem i bohaterstwa. Koncert G-dur jest więc koncertem jeszcze pre-romantycznym i tak właśnie został zinterpretowany przez Aldo Ciccoliniego.

W jego wykonaniu dawało się odczytać dalekie echo jeszcze mozartowskich koncertów i delikatne, ledwie naszkicowane, przeczucie romantyzmu.

W Allegro moderato, pierwszej części koncertu, obok napięć pojawiło się wiele jasnych kolorów, dużo elegancji i przede wszystkim, emanującego spokoju. Klimat pierwszego tematu, znakomicie został odczytany przez orkiestrę, która przez całe wykonanie koncertu wykazywała nadzwyczajną wrażliwość i okazała się znakomitym partnerem solisty.

Każda fraza była doskonale wysłuchana przez Aldo Ciccoliniego a wszystkie figuracje techniczne wykonane idealnie równym, perfekcyjnym dźwiękiem. Bez jednak nadmiernej intensywności dynamicznej i silnych kontrastów - jakie zdarzają w niektórych interpretacjach, a jakie charakterystyczne są dla ostatniego, romantycznego okresu Beethovena.

Pojawiło się za to nadzwyczajne, doskonale piano w figuracjach technicznych - w czasie którego publicznośc dosłownie zamierała, aby wysłuchać każdego, z uwagą artykułowanego dźwięku. Na tle stonowanych pochodów palcowych prawej ręki, w przetworzeniu, Aldo Ciccolini dostrzegł i podkreślił synkopowane, wznoszące się akcenty w lewej ręce - co również można uznać za cechę charakterystyczną dla środkowego okresu Beethovena. Niespodziewane akcenty pojawiły się również w kadencji trzeciej części koncertu.

Obie kadencje (w pierwszej i trzeciej części) wykonane zostały po mistrzowsku i z kontynuacją przyjętej koncepcji wykonawczej. Bez poszukiwania efektów wirtuozowskich, za to z dużym wysłuchaniem. Szczególnie pięknie ukazał się, po raz ostatni, początkowy temat w pierwszej części oraz wyeksponowane, magiczne wręcz modulacje.

Kulminację Allegro stanowił podkreślony finał - co również jest bardzo znamienne dla środkowego okresu twórczości Beethovena.

Druga część, Andante con moto, z użyciem minimum środków i z niezwykłą prostotą, zdawała się opowiadać o rzeczach ostatecznych. W absolutnej ciszy, przejmujący dialog fortepianu i orkiestry nabrał niezwykłej wymowy. Zetknęłam się z porównaniem tej części do spotkania Orfeusza (partia fortepianu) z Eryniami (orkiestra), jakie mogłoby się zdarzyć przed wejściem do świata podziemnego. Nie znajduję lepszego skojarzenia i trafniejszego obrazu.

Nieuchwytny smutek i piękno, subtelna prośba, gama niedefiniowalnych uczuć zawartych w skromnym głosie fortepianu, zdawała się obłaskawiać fale gniewu w partii orkiestrowej. Każdy dźwięk Orfeusza i odpowiedź ostatecznie zasłuchanych Furii (przepiękne jedyne ritenuto /zwolnienie/ w całym koncercie, w ostatnim fragmencie solo poprzedzającym wejście orkiestry) oczekiwane były przez publiczność z niezwykłym napięciem.

Końcowe dźwięki absolutnego piano orkiestry i fortepianu osiągnęły nieprawdopodobną atmosferę. Nigdy w życiu nie słyszałam nic bardziej tragicznego.

Wykonywany przez Aldo Ciccoliniego koncert fortepianowy G-dur, powstał po przełomowym III. koncercie c-moll, w którym kompozytor rozwinął rolę orkiestry. Wcześniej orkiestra stanowiła tło dla solisty, ewentualnie nawiązywała z nim dialog. Począwszy od III. koncertu, orkiestra coraz bardziej współuczestniczyła w tworzeniu dramatyzmu dzieła, aż do ostatniego, symfonicznego koncertu Es-dur, w którym stała się równorzędna patrii solowej.

Zasłuchany w partię orkiestrową Aldo Ciccolini, podążał tym tropem. W trzeciej części, Rondo vivace, figuracje fortepianowe wycofywały się niekiedy na drugi plan, aby wyeksponować ciekawe motywy pojawiające się w orkiestrze - niedostrzegane przez innych pianistów. Powtórki pochodów palcowych wykonane zostały z nieprawdopodobnym, perfekcyjnym i nieskazitelnym piano. Ciccolini odnalazł w tej części wiele pogody - jak na przykład w przetworzonym motywie wstępu orkiestrowego, który pod jego palcami nabrał niezwykłej lekkości.

Koncert wykonany został z najwyższym smakiem, artyzmem i głębokim oddaniem kompozytorskiemu tekstowi. Z całą pewnością nie był to "hałaśliwy" Beethoven - lecz nie tracił nic ze swojego dramatyzmu. Czuło się pełen głęboki przekaz płynący prosto z serca artysty, bez najmniejszego przekraczania emocjonalnych granic wyznaczonych przez klasyczny tekst partytury. Tylko najwięksi mistrzowie potrafią osiągnąć taki mentalny wyraz.

Koncert zakończył się owacjami na stojąco i okrzykami publiczności: "Brawo". Począwszy od dzisiaj, z niecierpliwością będę oczekiwała następnego, zapowiadanego na przyszły rok koncertu Maestro w Het Concertgebouw.

Marzenna Donajski