Nelson Freire i Kurt Masur z Najlepszą Orkiestrą Świata

2008.12.06 Nasza Polonia

Nagranie przez brazylijskiego pianistę, Nelsona Freire, obydwu koncertów fortepianowych Johannesa Brahmsa z towarzyszeniem Gewandhausorchester pod dyrekcją Riccardo Chailly zdobyło wyróżnienie Płyty Roku Gramophone Awards 2007.

Pierwszy z tych koncertów d-moll, op. 15 - Nelson Freire wykonał w Amsterdamie 3 grudnia z towarzyszeniem Koninklijk Concertgebouworkest poprowadzonej przez znakomitego, niemieckiego dyrygenta Kurta Masura.

Koninklijk Concertgebouworkest - obchodząca właśnie swoje 120 urodziny - została niedawno wybrana przez krytyków muzycznych, w rankingu brytyjskiego magazynu muzycznego Gramophone, najlepszą orkiestrą na świecie. Drugie miejsce przypadło orkiestrze Berliner Philharmoniker, czwarte - The London Symphony Orchestra, a piąte - The Chicago Symphony Orchestra. Na scenie spotkały się więc same znakomitości, gwarantujące najwyższą jakość artystyczną - dwaj mistrzowie: fortepianu oraz batuty, i najlepsza z orkiestr.

Nelson Freire (ur. 1944) rozpoczął grę na fortepianie w wieku 3 lat. Pobierał nauki, między innymi u Arthura de Greefa, ucznia samego Franza Liszta oraz Bruno Seidlhofera, nauczyciela Friedricha Guldy. Przed publicznością Nelson Freire zadebiutował w wieku 5 lat sonatą A-dur, K.331 Wolfganga Amadeusza Mozarta. Jego wykonanie, w wieku 12 lat, koncertu fortepianowego No. 5 Ludwiga van Beethovena, zajęło 7. miejsce na Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym w Rio de Janeiro. W 1964 pianista zdobył pierwsze miejsce na Międzynarodowym Konkursie Pianistycznego José Vianna da Motta w Portugalii oraz Medal Dinu Lipattiego a także Harriet Cohen w Londynie. Nelson Freire znany jest, między innymi, z wykonań utworów na cztery ręce i dwa fortepiany z Marthą Argerich. Jego karierę porównuje się do karier takich osobowości, jak Siergiej Rachmaninow, Alfred Cortot, Józef Hofman, Artur Rubinstein lub Glenn Gould.

Towarzyszący pianiście Kurt Masur (ur. 1927) należy z kolei do najwybitniejszych, współczesnych dyrygentów. Przewodził Drezdeńskiej Orkiestrze Filharmonicznej oraz Gewandhausowi z Lipska, był dyrektorem muzycznym Filharmonii Nowojorskiej, Orchestre National de France oraz głównym dyrygentem Londyńskiej Orkiestry Filharmonicznej. Znany jest szczególnie z interpretacji niemieckiej muzyki romantycznej.

Wykonany przez obu artystów oraz Concertgebouworkest pierwszy koncert fortepianowy Johanesa Brahmsa jest kompozycją, która dość długo czekała na uznanie publiczności. Dziś jednak należy do uwielbianych pozycji koncertowego repertuaru na całym świecie.

Młody, 21 letni Brahms, zaskoczył swoich odbiorców całkowicie odmienną, jak na swoje czasy, koncepcją kompozytorską koncertu. Sięgnął inspiracjami do klasyki. Zachował ekspozycję w partii orkiestry, poprzedzającą ekspozycję fortepianową i rozwinął eksperymenty Ludwiga van Beethovena, którego uważał za mistrza i twórcę muzyki idealnej. Zintegrował fortepian z pozostałymi instrumentami orkiestrowymi, w celu konstruowania "symfonicznego" charakteru utworu. Dodatkowo też, zrezygnował z błyskotliwych, brawurowych popisów partii fortepianowej.

W wykonaniu Nelsona Freire i Kurta Masura koncert d-moll osiągnął całe swoje "absolutne" piękno. Partia fortepianu idelanie wtapiała się w orkiestrę tworząc z nią wspólny organizm. Barwa brzmienia fortepianu i poszczególnych instrumentów bądź sekcji orkiestrowych stanowiły jedność, doskonałą symbiozę i tworzyły kolejne plany konstrukcyjne dzieła.

Pianista przestudiował każdy detal partytury orkiestrowej, co sprawiło, że interpretacja była fascynującą analizą dzieła od strony kompozytorskiej, jego struktury i następstw brzmień. Słowo: "analiza" - wobec tak jednolitej wizji - nie jest najlepszym sformułowaniem. Było to bardzo klarowne, przejrzyste naświetlenie i urzeczywistnienie walorów kompozytorskich koncertu, bez tracenia kompleksowej perspektywy całości.

Głosy fortepianu i orkiestry realizowane były z ogromnym wyczuciem i wyważeniem proporcji. Pianista dbał o to, aby nie dominować nad indywidualnymi wątkami pojawiającymi się w partii orkiestrowej i odwrotnie. Dialogowanie z instrumentami orkiestrowymi - tak częste w tym koncercie - doprowadzone zostało do ideału.

Przepięknie objawił się głos fletów korespondujący z fortepianem - pomiędzy pierwszym a drugim tematem ekspozycji pierwszej części (Maestoso) - lub też dialogi fortepianu i skrzypiec, tuż przed wejściami waltorni. Przy czym, po drugim dialogu (przed finałem części), Nelson Freire zaprezentował nieprawdopodobne wręcz, maksymalnie wrażliwe piano - wydawałoby się, niemożliwe fizycznie do osiągnięcia; na granicy słyszalności, lecz nie gubiąc precyzji dotyku i perfekcji dźwięku.

Dramaturgia utworu została zaplanowana w sposób doskonały i eksponujący jego wspaniałość konstrukcyjną - nie tylko poprzez tworzenie wspólne planów brzmieniowych, ale też poprzez przygotowywanie wzajemne wejść orkiestry i fortepianu (wejście orkiestry przez fortepian i odwrotnie). Przykładem może być doskonałe diminuendo solisty zapowiadające piano w sekcji smyszków w trzeciej części (Rondo: Allegro non troppo) lub przeciwnie, crescendo wprowadzające do finałów w pierwszej i trzeciej części. Dodatkowo, realizując crescendo, przed finałem trzeciej części, pianista wykorzystał dramaturgicznie pauzę, aby zawiesić głos (przed wejściem waltorni).

Koncepcja czasu w tym wykonaniu realizowana była z klasycznym podejściem i respektem dla organizacji metrycznej. Wszystkie, pełne czaru, kantyleny - zagrane zostały bardzo szlachetnie i z prostotą. Zmiany dynamiczne ukazywały czyste, abstrakcyjne piękno muzyczne kompozycji. Podobnie, jak długie, nie rozładowywane napięcia, tworzące dramaturgię dzieła.

Druga część, Adagio, nazywana niekiedy Requiem dla Roberta Schumana - otrzymała również bardzo klasyczny wymiar. Partia fortepianu wykonana została "polifonizująco", z emocjami trzymanymi na wodzy. Crescendo na fortepianie narastało stopniowo, regularnie - we fragmencie o charakterystycznym, wyraźnym brzmieniu kontrabasów, lub w trylach fortepianu wznoszących się w coraz wyższe rejestry. I w tej części również solista wtapiał się idealnie w barwę klarnetów i fagotów, lub całej sekcji dętej. Orkiestra stopniowo rozwijała wolumen brzmieniowy w długich frazach.

Trzecią część (Rondo: Allegro non troppo) Nelson Freire zaczął niemal attaca. Wszystkie elementy muzyczne w tej interpretacji łączyły się wzajemnie i wynikały jedne z drugich, tworząc ciągłość.

Słuchając koncertów w Het Concertgebouw, wciąż jeszcze nie mogę się przyzwyczaić, że uczestniczę na żywo, w tak mistrzowskich wykonaniach. Wybierając wprawdzie z repertuaru same mistrzowskie koncerty, jestem nastawiona na spotkanie z wyjątkowymi interpretacjami, jednak nieodmiennie zadziwia mnie i oszałamia możliwość częstego, bezpośredniego obcowania z równie doskonałą orkiestrą. W drugiej części koncertu siedziałam jak zaczarowana słuchając mistrzowskiego wykonania IX Symfonii e-moll Z Nowego Świata op. 95 Antonina Dvoraka.

Poszczególne sekcje instrumentalne orkiestry Concertgebouw są tak idealnie zestrojone intonacyjne i rytmiczne, jakby to grał jeden lub najwyżej dwa instrumenty. Ta sama wibracja, nieskazitelna czystość i wielkie uwrażliwienie na intencje dyrygenta (oraz solisty - jak w przypadku koncertu). Nie słychać najmniejszych trudności wykonawczych w najbardziej skomplikowanych kompozycjach, jedynie całkowite poddanie się muzykowaniu. Słuchając całego zespołu, a zwłaszcza orkiestrowych partii solo, ma się wrażenie, że uczestniczy się w spotkaniu samych najznakomitszych instrumentalistów.

Tak, z pewnością, jest to duży plus mieszkania w Amsterdamie.

Marzenna Donajski