Koncert Marizy, czyli dlaczego lubimy Fado?

2008.11.09 Nasza Polonia

Zdarzają się niekiedy w naszym życiu koncerty, po których myślimy, że były to najpiękniejsze wydarzenia artystyczne, w jakich dane nam było uczestniczyć. Występ Marizy, śpiewającej pełne emocji pieśni fado, w Koninklijk Theater Carré (21 października) należy właśnie do takich koncertów.

Trudno właściwie powiedzieć na czym polega fenomen muzyki fado i jej popularność obecnie na całym świecie, nie tylko w Portugalii. Sami Portugalczycy zadają sobie to pytanie. Szczególnie, że istotą tej sztuki jest w znacznym stopniu poetycki tekst. Okazuje się jednak, że można nie rozumieć języka portugalskiego i być jednocześnie zafascynowanym muzyką fado.

Fado nazywane jest czasami portugalskim bluesem. Można się również doszukać w nim podobieństwa z greckim rebetiko, argentyńskim tango i andaluzyjskim flamenco. "They all stand on emotions" - wyjaśnia Mariza - "Fado is an emotional kind of music full of passion, sorrow, jealousy, grief, and often satire."

To muzyka ulic miejskich, nocnych rozrywek i barów. Muzyka ludu, lecz bardzo wysublimowana. Niekiedy poetyckie teksty fado mogą posiadać bardzo głębokie, ukryte treści, jak na przykład w pieśni José Afonso Menino do bairro negro - powstałej w Mozambiku, jeszcze w okresie kolonializmu i dyktatury. Każde niemal słowo wiersza posiada podwójne znaczenia i nawet znajomość języka portugalskiego może okazać się niewystarczająca dla pełnego zrozumienia przesłania utworu.

Klasyczne pieśni fado śpiewane są przez wokalistę z dwiema gitarami. Wykonania Marizy bazują jednak na ogół na akompaniamencie trzech gitar: akustycznej, basowej i portugalskiej. W Teatrze Carre towarzyszyli jej także perkusista oraz pianista, grający dodatkowo na trąbce (znakomitego Luisa Guerreiro na gitarze portugalskiej zastąpił nowy muzyk, którego Mariza przedstawiła jako najwybitniejszy talent wśród młodych, portugalskich gitarzystów). Nie wszystkie pieśni miały tę samą aranżację i nadal część z nich wykonana była wyłącznie z towarzyszeniem gitar.

Artystka przygotowała obszerny repertuar. Zaprezentowała ponad 20 różnych pieśni. Wśród nich znalazły się najbardziej popularne jej przeboje, takie jak: Chuva, Meu Fado Meu, Barco Negro, Cavaleiro Monge, Rosa Branca (wykonana aż dwa razy, bo również na bis), Primavera oraz Oh gente da minha terra. Nie zabrakło utworów tanecznych, czysto instrumentalnej guitarriady, ale przede wszystkim była to prezentacja lirycznej, portugalskiej poezji śpiewanej.

Muzyka fado zapada w duszę od pierwszego usłyszenia. Próba jednak zanucenia ulubionej pieśni - a już zwłaszcza w całości - może sprawiać pewien kłopot (choć być może, udaje się to Portugalczykom), ponieważ ich melodie są niepokorne, oparte na zwodniczych modulacjach, a do tego, interpretowane dość improwizacyjnie przez artystkę. Zmieniają się dźwięki w powtórkach, zmienia się długość melodii, dodatkowo też, melodie pełne są charakterystycznych dla stylu, melizmatycznych ozdobników, co sprawia, że każde wykonanie nabiera cech niepowtarzalnych.

Inny szczegół charakteryzujący interpretacje fado, to nieco improwizacyjne deklamowanie tekstu na dźwiękach melodii - dość szczególna sztuka, którą Mariza opanowała do perfekcji. Rozpoczyna ona i prowadzi frazy, w nieuchwytny sposób rozmijając się z wartościami rytmicznymi - podporządkowując muzykę wyrazowi tekstu, przy czym melodia nie traci nic na precyzji wydobywanych dźwięków.

Pieśni fado, to portugalskie rytmy, przepiękne współbrzmienia harmoniczne i ekspresyjne linie melodyczne. Często mają one oryginalną budowę i są małymi arcydziełami formy. Nie lubią sztywnych reguł, prostych powtórek i symetrii. Przede wszystkim, unikają konstrukcji: zwrotka - refren - zwrotka - refren. Tworzą swoje własne reguły, sprawiające, że muzyka ta ma tyle uroku.

Pierwszy przykład, wykonywana przez Marizę kompozycja Chuva, do słów i muzyki Jorge Fernando - jest wprawdzie 2-częściowa, jednak pierwsza jej część - spokojna i dość wolna - prezentuje wyłącznie strofy zwrotki. Refren pojawia się za to, aż dwa razy, w drugiej części - ożywionej i niemal tanecznej.

Jeżeli jakiś fragment muzyczny, tak jak refren, powtarza się w pieśni - przybiera on różne warianty i nigdy nie jest wykonany jednakowo. Jest to dość istotne, ponieważ często zdarza się, iż refren występuje aż dwa razy z rzędu pod koniec pieśni (czasami nawet więcej razy - jak na przykład, dla podkreślenia tanecznego charakteru pieśni Rasa Branca).

Oddzielony jest on jednak łącznikiem gitarowym, który może być nawet tej samej długości co refren, albo też, refren częściowo grany jest wyłącznie przez gitary. Za każdym razem może to być inny odcinek - co decyzuje o doskonałej wręcz budowie pieśni (sposób taki został użyty w Meu Fado).

Zmienia się długość linii melodycznej, a do tego sama melodia wykonywana jest inaczej - na przykład z improwizacyjną wokalizą - tak jak w utworze Chuva. Również zwrotki podlegaja zmianom. W Meu Fado, w drugiej zwrotce gitara nawiązuje przepiękny dialog w chwilach milczenia Marizy.

Pieśni często rozpoczyna gitarowy wstęp, który bywa w pełni oryginalny - nie dubluje, ani fragmentu zwrotki, ani refrenu - w pieśniach Chuva i Meu Fado, nawiązuje on jedynie charakterem do refrenu.

Bardzo ciekawe są też zakończenia pieśni - malutkie cody. Może to być cytat pierwszych kilku dźwięków zwrotki - tyle, że w zwolnionym tempie (tak, jak w Chuva) - tworzący pętlę utworu, albo też powtórzenie kilkukrotne ostatnich słów pieśni (ostatnie dwa takty w Rosa Branca dodające temperamentu tej tanecznej pieśni). Każda praktycznie pieśń jest inna i obfitująca w kompozytorskie pomysły.

Kto nie słyszał nigdy muzyki fado powinien posłuchać Meu Fado Meu - jednej z najbardziej popularnych pieśni Marizy. Pełnej ciepła, melancholii i nostalgii. W magiczny wręcz sposób przykuwającej uwagę słuchacza do urzekających fraz melodycznych, pełnego głosu wokalistki i akompaniamentu gitar. Wykonywana jest bardzo płynnie, w wolnym tempie. Budowa tej pieśni wydaje się być dość regularna, lecz posiada ona również swoje unikalne elementy.

Zwrotki kończą się wcześniej, niż wymagałby tego klasyczny wariant - mają 7 taktów zamiast 8. (takt jest najmniejszym odcinkiem tekstu muzycznego i reguluje miarę w utworze). Takie skracanie lub wydłużanie muzycznych fraz w utworze jest wyróżnikiem fado i sprawia, że muzyka ta jest żywa, wrażliwa, pełna niespodzianek, namiętności i niekiedy niepokoju.

Myśląc o Meu Fado, warto wspomnieć o frazach muzycznych, typowych dla portugalskiego bluesa. Frazy w muzyce można porównać do zdań w mowie ludzkiej. Stanowią one zamkniętą myśl muzyczną i określoną całość wyrazową.

W muzyce klasycznej, rozwijały się na ogół na odcinku 2. taktów (mogą jednak wiązać się w dłuższe, na przykład 4-taktowe, myśli muzyczne). Ich regularność i powtarzalność, w małej formie jaką jest pieśń, decyduje o większym zrównoważeniu muzyki (nawet jeśli jest ona bardzo dynamiczna). Nieregularna długość zdań muzycznych i ich zmienność - którą często dyktuje poetycki tekst - sprawia, że muzyka dodatkowo wspiera ekspresję słów - i tak jak w fado, niekiedy kipi od emocji.

W Meu Fado dominują frazy 2-taktowe (wyjątek oczywiście stanowi nieparzysty, 7. takt zwrotki), co przyczynia się do wyjątkowego spokoju i prostoty tego utworu. Jednakże każda z nich, zamiast zaczynać się od początku taktu (od pierwszego uderzenia), zaczyna się prawie w jego połowie (po trzecim uderzeniu w takcie składającym się z 4. uderzeń) i kończy również prawie w połowie. Podnosi to bardzo ekspresję słów i muzyki.

To tak, jakby zdanie, lub kilka zdań, zaczynać od mniej istotnych słów, które mają zwiększać napięcie i prowadzić do kulminacji - do tej najważniejszej myśli, na której chce się położyć nacisk - po której, znowu wycofuje się intonajcę głosu. Po każdej frazie w Meu Fado zapada pełna milczenia pauza, po niej zaś pojawia się następna fraza. Sprawia to, że muzyka ta dosłownie wzdycha.

To charakterystyczne rozpoczynanie frazy, nie od pierwszego uderzenia, nazywa się przedtaktem (ponieważ odcinek ten jest krótszy, niż długość całego taktu i pojawia się jeszcze przed pierwszym taktem w utworze). Zasadą jest, że ten sam przedtakt obowiązuje w całej formie. Jednakże nie w fado.

Refren w Meu Fado jest kilkukrotnym powtórzeniem dwóch słów: "Meu fado" (fado - oznacza "los", "przeznaczenie"). Przedtakt tworzy tylko jedno słowo: "Meu". Słowo: "fado" pojawia się już z akcentem, czyli na pierwszym uderzeniu w następnym takcie. Przedtakt w refrenie zmienia sie więc w pojedynczy dźwięk: "Meu", lub dwa dźwięki: "O, meu", lub też subtelną, kilkudźwiękową wokalizę Marizy na słowach: "O, meu" - lecz zawsze pojawia się dopiero po czwartym uderzeniu w takcie (nie tak, jak w zwrotce, po trzecim). Jest to najprostsza fraza fado, jaką słyszałam, i zapada w ucho oraz serce od pierwszego usłyszenia.

Kolejna znana pieśń, z zaprezentowanego repertuaru Marizy, to Cavaleiro Monge - powstała do słów Fernando Pessoa, ulubionego poety wokalistki. Jest to jeden z wielu utworów będących prawdziwym majstersztykiem małej formy i pokazem charakterystycznych dla stylu fado kaprysów linii melodycznej.

W refrenach dominują bardzo nietypowe, nieparzyste odcinki 3-taktowe (nie zaś 2- lub 4-taktowe). Drugim odstępstwem jest to, że schemat ten nie powtarza się w całym utworze. Zwrotki pieśni bowiem zbudowane są z odcinków 4-taktowych.

Co ciekawe, fragmenty tego samego tekstu (o ile pozwala na to zorientować się język portugalski) pojawiają się, zarówno w refrenie, jak i zwrotkach, a więc zarówno w organizacji 3- jak i 4-dzielnej - co wydaje się decydować o zmianie intonacji powtarzanych słów.

Cztery odcinki wstępu, zamiast utworzyć regularne, proporcjonalne frazy (6 + 6 taktów) tworzą nietypową ich konstrukcję (3 + 6 + 3 takty). Dzieje się tak dlatego, iż dominująca myśl, rozwija się od drugiego odcinka, zamiast zacząć się, po Bożemu, od pierwszego.

Pierwsze, jakby niedokończone zdanie wstępu gitarowego (pierwszy odcinek: 3) jawi się niczym myśl, w której brakuje jeszcze słów, bądź argumentów, jakie zamierza się wypowiedzieć; jako ich poszukiwanie.

Budowa taka, zadecyduje o tym, iż w późniejszych refrenach frazy pełne będą nasycenia emocjonalnego i żarliwości. Nierównomierne zdania muzyczne zabrzmią z dużym zaangażowaniem.

W tym utworze fraza również przesunięta jest względem akcentów i zaczyna się przedtaktem zamiast na początku taktu. Pierwsze dźwięki pojawiają się na słabej części taktu, nie zaś na akcentowanej: dokładnie mówiąc, od trzeciej, czwartej, piątej, szóstej nuty zamiast od pierwszej (każdy takt w tym utworze odmierzany jest przez 6 nut tej samej wartości).

Podobnie jak w Meu Fado przedtakt ten jest wyjątkowo długi. Tak głębokie przesunięcie frazy względem regularnej akcentacji, podnosi liryzm i dramaturgię narracji - zwłaszcza w partii wokalnej.

Przepiękne modulacje harmoniczne - podobnie jak w późniejszym refrenie - wprowadzają atmosferę wewnętrznych przeżyć i rozterek. Współbrzmienia zmieniają się często, niemal na każdym początku taktu.

O nieregularnej budowie fraz (3 + 6 + 3), ich klimacie i intonacji, decydują modulacje, a zwłaszcza dominujące zmiany harmoniczne - pojawiające się w nietypowych miejscach, wbrew regułom równowagi. Pierwsza - niczym nastrój wątpliwości w wewnętrznym (?) dialogu. Druga - nabiera wyrazu pytania postawionego przed wejściem zwrotki - dodatkowo podkreślonego nieznacznie zwolnionym tempem.

Refren, choć przypomina melodię wstępu, jednakże rozwija się na dłuższym odcinku: 3 + 6 + (3 + 2). Nawias: (3 + 2) oznacza, iż ostatnia myśl muzyczna ma 5 taktów zamiast regularnych 6. To jednak nie wszystko. W ostatnim refrenie, napięcie i dramaturgia wzrasta o kolejne 3 dwutakty: 3 + 6 + (3 + 2) + 2 + 2 + 2. Krótkie, końcowe zdania, o wzmacnianej harmonicznie intonacji, nabierają niezwykłej namiętności i intensywności. Powtarzają się niemal w ekstazie.

Narastająca kulminacja - wspierana dodatkowo przez zagęszczające się uderzenia w gitarowym akompaniamencie - doprowadza do nieukrywanego wyczerpania emocjonalnego i zakończenia frazy wyciszonym, pełnym wyrazu, głosem.

Malutka gitarowa coda zamykająca utwór: przywołanie ostatni raz pierwszych dźwięków wstępu-refrenu, tworzy niepełny jeden takt, w którym brakuje na dodatek ostatniego dźwięku frazy - co stwarza wrażenie niedopowiedzenia i zawieszenia głosu, bez harmonicznego rozwiązania.

Kompozycja, pomimo, że pełna jest żarliwości - nie narusza granic dobrego smaku - ani w warstwie kompozycyjnej ani wykonawczej. W fado bowiem, emocje pokazywane są z elegancją.

Z naszego rodzimego podwórka, przykładem zmianej długości fraz muzycznych może być pieśń Karuzela z Madonnami, z genialną muzyką Zygmunta Koniecznego do wiersza Mirona Białoszewskiego. Przypomnijmy sobie, na przykład, rozpędzone słowa: "białe konie - bryka - czarne konie - bryka - rude konie - bryka - Magnifikat!". Te krótkie zwroty, narastające w niekończącej się niemal frazie do kulminacji, tworzą ten sam efekt co ostatnie, ekstatyczne słowa rozszerzonego refrenu Cavaleiro Monge.

Ewa Demarczyk, niepowtarzalna wykonawczyni Karuzeli z Madonnami, skracała dodatkowo czas pomiędzy zwrotkami, nadając muzyce jeszcze większego pędu. Przyspieszając ostatnie wejście zwrotki - dosłownie poganiała bohaterki wiersza "Wsiadajcie, madonny madonny, do bryk sześciokonnych ...ściokonnych!" Utwór Zygmunta Koniecznego powstał w klasycznym założeniu symetrycznej pieśni, jest jednak całkowicie unikatowy. Ma on jeszcze jedną cechę łączącą go z przedstawionymi konstrukcjami pieśni fado - małą codę: powtarzane, uciekajace w dal, końcowe słowa "Drgnęły madonny i orszak stukonny ruszył z kopyta... ruszył z kopyta... ruszył z kopyta... ruszył z kopyta..."

Opisując, całkowicie przypadkowo wybrane, dwie portugalskie pieśni - w sposób być może trochę skomplikowany - chciałam ukazać, iż styl fado lubi wymykać się regułom proporcji, zrównoważenia, statycznej przewidywalności i obiektywizmu. Logice, konsekwencji, opanowaniu i neutralności - przeciwstawia spontaniczność, otwartość i ekspresję. Przede wszystkim jednak, fado unika nudy i powieleń. Pieśni pełne są inwencji oraz bogactwa harmonicznego, melodycznego i rytmicznego.

Tego wieczoru nie mogło zabraknąć efektownej pieśni Barco Negro - ukazującej olbrzymie możliwości wokalne Marizy. Utwór ten, pochodzący z repertuaru Amalii Rodrigues, innej wielkiej wykonawczyni fado, w wykonaniu Marizy otrzymał nieco przebudowaną formę i rozszerzoną aranżację.

Pieśń Barco Negro realizowana jest często przez Marizę z dużą obsadą instrumentów perkusyjnych (jak na przykład w czasie koncertów w Londynie w 2003 r. oraz w Lizbonie w 2005 r., zarejestrowanych i wydanych na DVD). W Teatrze Carre, pieśń ta została wprawdzie wykonana tylko z jednym perkusistą, ale nie straciła nic z charakteru.

Wyróżnia się ona przejmującym, pełnym żywiołu i dramatyzmu wołaniem, pojawiającym się po długim, perkusyjnym wstępie i śpiewanym przez Marizę pewnym, czystym i głębokim głosem. Duży fragment tej kompozycji wokalistka wykonuje prawie a capella (bez akompaniamentu), wyłącznie na tle pulsu perkusji.

Pieśń ta ma również bardzo swobodną i oryginalna budowę, ale wspomnę jedynie, że długie partie wykonywane przez wokalistkę przedzielone są ledwie 2-taktowymi łącznikami gitarowymi, które wyraźnie nie chcą przerywać gorącej, pełnej namiętności narracji. Dla kontrastu, ostatnie zdanie dopowiadane jest przez Marizę po obszernym fragmencie granym wyłącznie przez perkusję.

Innym utworem, pokazującym duże możliwości wokalne Marizy, jej wrażliwość oraz muzykalność była Primavera. W pieśni tej, artystka wykonuje pełne ekspresji, melizmatyczne wokalizy - zawiesza głos, kształtuje po wirtuozowsku dynamikę improwizacji. Potrafi zmieniać całkowicie wyraz wypowiedzi na bardzo małych odcinkach muzycznych, niejako z miejsca. Swobodnie i po wirtuozowsku operuje głosem, przechodząc od wyższych rejestrów do niskich, modulując go od silnych natężeń do całkowitego piano. Czasami pozwala po prostu płynąć swojemu głosowi z dużą naturalnością.

W czasie koncertu, Mariza dość szybko nawiązała kontakt z publicznością i pomiędzy utworami często żartowała. Przedstawiajac, na przykład, towarzyszących sobie muzyków wykonała dowcipny, improwizacyjny dialog z perkusją w stylu scat, to znaczy naśladując głosem dźwięki perkusyjne. Zapowiadając jeden ze swoich bisów (a wykonała aż cztery utwory na bis) - pieśń Smile napisaną przez Charlie Chaplina - wyjaśniła, że gdyby miała tłumaczyć pieśni fado, miałyby one właśnie taki wyraz, jaki ma Smile.

Obecnych na sali Portugalczyków z pewnością ucieszyła pieśń Oh gente da minha terra do wiersza Fernando Pessoa, wykonana również na bis. Harold Bloom, krytyk literacki, w książce The Western Canon, zaliczył Fernando Pessoa do najbardziej reprezentatywnych poetów dwudziestego wieku, obok Pablo Nerudy. Próba dosłownego tłumaczenia tytułu pieśni na język polski brzmi niezbyt zręcznie: O, ludzie mojego kraju.

Jest to utwór, przy którym Portugalczykom prawdopodobnie przechodzą ciarki po plecach, podobnie jak Polakom, w czasie wykonywania protest-songu Mury Jacka Kaczmarskiego lub Żeby Polska była Polską Jana Pietrzaka - hymnów rodzącej się Solidarności. O ile polskie pieśni niosą idee wolności, portugalska pieśń wyraża smutek i tęskotę jaką przynosi los. Wzbudza ona jednak w Portugalczykach uczucia patriotyczne i dumę z własnej kultury narodowej.

Wieczór w Teatrze Carre obfitował w atrakcje: artystka zaprezentowała kompozycję zapowiadającą nowy projekt - łączenia stylu fado z folklorem z różnych stron świata; wykonała autobiograficzny utwór dedykowany ojcu; tradycyjną, ludową pieśń na trzy głosy z dwiema gitarami (bez mikrofonów) i wiele innych pieśni. Nie sposób wszystkich opisać. Z całą pewnością było to jedno z rzadkich świąt muzycznych i prawdziwa przyjemność słuchać na żywo tak znakomitej muzyki w najlepszym, profesjonalnym wykonaniu.

Dzisiaj nikogo już nie dziwi, że płyty Marizy Reis Nunes rozchodzą się w milionach egzemplarzy na całym świecie. Artystka uznawana jest obecnie za królową sztuki fado i największego jej ambasadora. Jej sukcesy i talent podniosły portugalskie, ludowe pieśni do rangi wielkiej sztuki estradowej. Do mody na sztukę fado i rozsławienia artystki przyczynił się również po części kultowy film Lisbon Story w reżyserii Wima Wendersa a także nagranie przez Marizę wraz ze Stingiem hymnu Igrzysk Olimpijskich w Atlancie - A Thousend Years.

Artystka występowała do tej pory pięciokrotnie w Polsce. Jej ostatni koncert w Warszawie, we wrześniu 2008 r., był wyjątkowo uroczysty - wśród publiczności obecni byli prezydent Portugalii Anibal Cavaco Silva, który objął patronat nad imprezą, oraz prezydent Polski Lech Kaczyński.

Marzenna Donajski