Obraz pani Ireny

2005.12.10 Nasza Polonia

- Model - mówiła, kładąc u stóp drabiny talerzyk z wyciśniętym doborem barw - ma zastygnąć w pozycji i milczeć.

- Tak, tak, - potwierdziła Ania zbliżając się do Lidii - mama w trakcie seansów nie lubi gadania.

Pani Irena wpatrywała się w farby już dobrane do kompozycji, potem wróciła na chwilę do tubek pozostawionych w kuferku.

- Tylko na początku, zanim nie uchwycę postaci - dorzuciła z nieuchwytnym tonem usprawiedliwienia, a ton wypowiadanych słów do złudzenia przypominał pociągnięcia jej pędzla. Szerokie, lekko ugięte, a jednak zdecydowane, letnio ogarniały sylwetkę i zupełnie nie było wiadomo, czy zieleń w tle należy jeszcze do ogrodu czy już do postaci. Tak samo, jak nigdy nie wiadomo, czyj to jest portret. Kontury precyzują owal twarzy, bryłę ręki, ale gdzie kończą się proporcje modela, a zaczyna harmonia malarza?

Kreska kapelusza szybko zamknęła obwód sylwetki i pani Irena przeniosła swój wzrok na udrapowany koc, który wkrótce zaistniał na płótnie mozaiką słodyczy cukierków miętowych i płytkiego stawu latem. Teraz należało wejść w zaklęty krąg postaci, więc suknia zaczęła spływać miękką falą niczym śmietanka w owe migoczące zieloności koca, prześlizgnęła się gładko pod linią rąk jak pod mostem i zatrzymała na południowej granicy obrazu. Wtedy kolia wokół szyi drgnęła światłem seledynowych i mlecznych dysków ze szkła, porozumiała się w pól słowa z barwami koca.

- Na dzisiaj chyba wystarczy i nie będziemy dłużej męczyć modela - cofnęła się o dwa kroki i ogarniając całość płótna dodała - Tak. Widzę to mniej więcej, o reszcie pomyślę już sobie po południu.

- Model nie ma prawa czuć się zmęczony, tylko pławić się w artyzmie chwili. - dobiegło od strony koca. - Wchłaniać sobie atmosferę pleneru wszystkimi czułkami. Chyba czuję się jak stułbia.

- Cierpliwością modela malarz oddycha głęboko i długo. - Pani Irena podchwyciła ton wyraźnie zadowolona. Wpatrywała się z półuśmiechem w rozpaćkany talerzyk.

- Picasso zażądał od Gertrudy Stein osiemdziesięciu seansów. Tak, wiem, że pani wyjeżdża już za pięć dni - ciągnęła nie odrywając wzroku od tej palety-talerzyka. Lidia czekała na dalszą relację o wytrwałości znakomitych modeli, gdy nagły podmuch wiatru trzepnął w sztalugi. Popatrzyły na siebie i bez słowa zaczęły wnosić cały warsztat do domu. Białe kumulusy, bardziej opasłe niż rano panoszyły się teraz bezkarnie na całym zachodnim kwadracie nieba widocznym z tej części ogrodu.

***

Nazajutrz wietrzysko czekało już z całym stadem chmur-baranów przepędzanych nad drzewami, ale drabina-sztaluga zdecydowanym rozkrokiem utrzymywała płótno na swych gwoździach - dla pani Ireny plener istniał nadal. Wiatr i jego pochmurne towarzystwo to tylko lekkie smagnięcie przeciwności losu. Czy talent jest tajemniczą bronią rozluźniającą uścisk czasu? Zaszyfrowaną ścieżką sensu w lawinie ogłuszającej codzienności? Czy tylko ostatecznym wysiłkiem, który podtrzymuje chaos dwa milimetry nad własną czaszką?

Model znieruchomiał we wczorajszej pozycji. Po stronie płótna nastąpiło ożywienie. Plamki i smugi odrywały się od pędzla i wpadały w rezonans cierpliwego tła: kosmyk włosów umknął spod kapelusza, błysnął na moment rudością, ale szybko, jak zwierzątko, ukrył się wśród pasemek koloru śliwki węgierki. Skupiona twarz pani Ireny panowała nad sytuacją. Prosty układ dwóch osób i paru przedmiotów komponował w swej istocie sofistyczną instalację. Krótkie spojrzenia rzucane w kierunku modela niby sondy przetaczały psyche postaci zastygłej w fotelu, a za każdym umoczeniem pędzla w palecie i dotknięciem płótna przeskakiwała iskierka życia.

Przez wieki malarze uprawiający sztukę portretu budzili uzasadnione obawy, gęsto splecione z fascynacją - myślała Lidia. - Czy służą swym znakomitym modelom? Czy na podobieństwo wampira wysysają z pozujących soki życiowe? I jaka jest naprawdę moc artysty? Czy za ceną obietnicy nieśmiertelności potrafi on bezkarnie zatrzymać trwanie? Kim właściwie jest postać z portretu? Sama urokliwa czy rzucająca urok? Czy w kolorach i w liniach można przechwycić choćby część duszy? I dlaczego ludy prymitywne do dziś lękają się fotografów? Złodziei wizerunków czy złodziei dusz?

Sylwetka pani Ireny to elegancka plama kardiganu - głębokim błękitem nocy, księżycowym srebrem włosów przerywa zieleń trawnika i wąską strużką pędzla wpływa w prostokąt płótna.

-Dlaczego ta twarz wychodzi mi jak u Rafaela? - jasne smagnięcie konturu poniżej kapelusza zaatakowało owal.

- To dziwne. Zawsze byłam przekonana, że mam twarz trójkątną, ot taki szczurzy pyszczek - wyznała Lidia.

- Nie, nie... Pani oblicze nie jest łatwe dla malarza, nie posiada jednolitego stylu. Tak... Już wiem! Wiem, skąd te reminiscencje Rafaela. Ma pani oczy madonny, nos dziecka, a usta wampa.

- To brzmi jak diagnoza. Jak z taka twarzą można aspirować do harmonijnego życia? Gdy każda część goni w innym kierunku?

- Kiedy Picasso ostatecznie zdecydował położyć kres pozowaniom, pokazał Gertrudzie Stein jej portret i uprzedził damę: "Nawet, jeśli wydaje się pani go nie przypominać, z czasem to nastąpi". - Obie parsknęły śmiechem. Lidia westchnęła:

- Czyli że portret nie jest koniecznie zatrzymaniem chwili. Picasso sięgnął w przyszłość swoją długą ręką, a z niej przyciągnął jak na gumce swą damę, wykąpaną w czasie?

- Hmm.. wielką władzę przypisuje pani malarzom - pani Irena odłożyła pędzel.

- To specyficzni twórcy. - zaczęła niepewnie Lidia. - Czas jest ich surowcem tak samo jak farby czy płótno. Rzucają mu wyzwanie, unieruchamiają tę chwilę, która ma być piękna.. Mistrzowie paradoksu. Największy jednak talent nie da im mocy zatrzymania siebie, ani swoich modeli, ani w ogóle żadnego widza. - Lidia myślała już o swoim portrecie.

- Każde spojrzenie rzucane na portret - pani Irena powiedziała to bez żalu - coś innego w nim dostrzeże, coś nowego dopisze. Albowiem spektatora nieustannie iryguje czas, a przepływając, raz źródlaną przejrzystością oczy oczyszcza, a raz ściekami codzienności optykę mu wykrzywi...

- Skąd jest ten cytat? - zaciekawiła się Lidia.

- To taki mój chwyt. Pedagogiczny.. Kiedy widzę, że studenci nie słuchają już wykładu, wtedy zmieniam styl. Wchodzę na koturny, albo zaczynam mówić od rzeczy i czekam.

- Habent sua fatum libelli. Czy pani myśli, że obrazy też mają swe przeznaczenie? - Lidia nagle zobaczyła się na sali wykładowej, pośród studentów pani Ireny.

- Niewątpliwie wpływają na życie ich właścicieli. O ile ci potrafią prowadzić z nimi dialog.

****

Trzeciego dnia deszcz spływał obficie już od świtu, więc plener zainstalował się we wnętrzu letniego domku. Pani Irena krążyła po kuchni, zapach neski skutecznie wypędzał wilgoć. Stawiając tacę ze szklankami posunęła parę słoików ze świeżo odwirowanym miodem.

- Ramki były tak ciężkie - jej głos uginał się wraz z miodem - że z ledwością udało mi się je wyciągnąć.

Czy pieczołowicie pielęgnowane ule wiodły pomostem w familijną posiadłość na Litwie? Ale przecież stosunek artysty do rodziny nieustannie drga ambiwalencją - zastanawiała się Lidia.

- Z początkiem lat pięćdziesiątych wyjechałam do Nałęczowa do pracy w tamtejszym liceum plastycznym. Chłopcy byli jeszcze całkiem mali. Zakwaterowano nas w starym pałacu ze zrujnowaną kanalizacją. Po wodę chodziłam do studni na podwórzu. Otoczenie jednak dbało o mój entuzjazm. Cybis powtarzał: "Irena, pamiętaj, musisz malować. Sztuka jest najważniejsza!" A dyrektor liceum: "Pani Zahorska, rozumiem, że warunki są trudne, ale głównie proszę skupić się na szkole. W dzisiejszych czasach to ona jest najważniejsza!". Natomiast moja ciocia nie przestawała mi przypominać: "Słuchaj Irenko, myśl przede wszystkim o dzieciach. To one są najważniejsze!" - wspomnienia pani Ireny podlegały podobnej selekcji jak jej paleta.

Przyznać trzeba, że wytyczne tamtych lat miały zdecydowany charakter i wszystkie trzy zakotwiczyły się na stałe w chłonnej młodej psychice malarki. Teraz, po 35-ciu latach syn Marek, przywołany w roli eksperta szukał dziury w całym.

- Lidia nie ma przecież tak grubych rąk - orzekł zwężając kreskę.

- No to dzisiaj, w świetle tak mokrego ranka popracuję sobie nad tymi chaszczami za pani głową. Potem wrócę do okularków i oczu. Bo to nadal jeszcze nie pani....

Marek z Lidią sięgnęli po szklanki z kawą i usadowili się w po kątach, wpatrując się w sztalugi, każde z innej perspektywy.

I soczysta jadowitość zbliżyła się zza kapelusza, musnęła oba policzki i przylgnęła cicho do karku. Pastele twarzy, dekoltu i sukienki odpowiedziały opalizującą mlecznością i cały obraz nagle zakołysał się harmonijnie i osiadł na swym punkcie ciężkości. Teraz kunszt pani Ireny migotał wokół oczu tworząc nie powieki, nie źrenice, ale spojrzenie pełne wesołych błędnych ogników wyprowadzających perspektywę za drugą stronę płótna, już w inny wymiar. W czarną dziurę, czy w byt równoległy?

***

Przygotowaniom obrazu do podróży lotniczej towarzyszył reisefüber podobny jak przy pakowaniu walizek. Postać z płótna, miękka jeszcze świeżością, została troskliwie ujęta w ramki. Marek umocował jeszcze wokół trzy ochronne poprzeczne listewki. Uderzenia młotka wokół sylwetki z portretu spadały rytmicznie i fachowo. "Odgłos gwoździ wbijanych do trumny" - pomyślała Lidia.. Po czym obraz pochłonął plastikowy wór.

- Oby tylko nie okazał się portretem Doriana Greya - rzuciła Anka, nie tyle złowieszczo, co obiecująco.

Lidia uśmiechnęła się zastanawiając czy ulec pokusie. Oskar Wilde tak często miał rację!

A Marek nie przepuścił okazji wykładu. Stanął na skrzyni po kartoflach, zadowolony z okazji.

- Dorian Grey patrząc na swój portret dostrzegł doskonałość i oślepił się nią. Ale to przecież magia artysty uchyliła mu wrota do absolutnej harmonii. Tymczasem on, który artystą nie był, targnął się na zamianę ról. Udawał, że sam jest dziełem sztuki, a obraz zwykłym śmiertelnikiem. Zapomniał, a może nigdy nie wiedział, że sztuka dlatego zamyka piękno w nieruchomych przedmiotach, gdyż tylko tam pozostaje ona poza zasięgiem chwiejnej i nieokiełznanej natury ludzkiej. Portret obdarowany zwykłym życiem stracił swą moc, ale bynajmniej nie na rzecz Doriana Greya. - Marek zatrzymał na moment wywód, jakby zawiedziony. Nikt nie przyszedł mu jednak z pomocą.

- Inni w sztuce portretu szukają upiększonego wizerunku pozującego, jakiejś poprawionej i uzupełnionej jego wersji. Albo sobowtóra już prawie na cokole. A przecież malarz ofiaruje im coś więcej. Szansę uchwycenia siebie z zewnątrz. Dotknięcie tej osobliwej przestrzeni zwanej transcendencją. Gdyż portret właśnie tam mieszka. W obszarach tak pożądanych przez filozofów, mistyków i artystów.

Nie możemy dostrzegać innych nie będąc sobą, ale inni uporczywie wydają się nam obcy, najeżeni różnicami, a mimo to jedyni w roli naszych własnych zwierciadeł. Artysta, wprowadzając nas w portret godzi ambiwalencje: widzę siebie jak widzę wszystkich innych, przenikam przez dwa wymiary, jak Alicja na drugą stronę lustra....

Lidia przykucnęła przy pakunku sprawdzając, czy plastik naprawdę nie jest przeźroczysty.

- Gdzie go pani powiesi? - zapytała cierpliwie pani Irena.

- Na błękitnym murze. Zamiast lustra.

Vieste - Paryż. Lato 1998.

Magda Dunikowska