Jan Latus / Fot.Gosia Stepien

... ale najlepiej w Europie. A może jednak... w Polsce?


Wróciłem właśnie z Europy. Kiedy o tym komuś powiem, reaguje zawsze tak samo: iskry w oczach, potem rozmarzenie przechodzące w smutną rezygnację. Tak, w Europie jest lepiej niż w Ameryce! A więc i nam, emigrantom, byłoby tam lepiej niż tu. Wystarczy rzucić hasło: "Paryż" i od razu rozmówca porównuje to miasto z Nowym Jorkiem. Ponieważ uznał, że Paryż jest od Nowego Jorku piękniejszy, zakłada automatycznie, że lepiej, przyjemniej by mu się tam mieszkało. Ach, żeby tylko mieć pieniądze na kupno mieszkania, mieć inny zawód, nauczyć się francuskiego; cofnąć czas...

Podobnie, choć może z mniejszą egzaltacją, ludzie reagują na opisy wizyt w Amsterdamie i Brukseli. Ładna, zabytkowa zabudowa, liście na równych, czystych chodnikach, elegancko ubrani, mówiący ściszonymi głosami, szczupli ludzie. Ludzie, dodajmy, władający kilkoma językami, oczytani i tolerancyjni. Ci, którzy zupełnie niedawno przyjęli do europejskiej rodziny Polskę.

Czemu się tu więc męczymy z Murzynami i traffic police, kiedy tam czekają Pola Elizejskie, świeże bagietki oraz pachnące pietruszką i masłem ślimaki! Albo też, holenderskie kawiarenki z nadziewanymi haszyszem ciasteczkami.

Rozmawiałem przez te kilka dni z mieszkającymi w Europie Zachodniej Polakami. To za krótko, aby napisać na ten temat pracę naukową (chyba że Polonia ufunduje mi stypendium). Niemniej doszedłem do smutnego wniosku.

Tam Polakom wcale nie jest lepiej.

Może to nie tylko wina Europejczyków, może tacy po prostu jesteśmy my, Polacy. Zakompleksieni, smutni, wręcz ponurzy z natury, odbijający sobie swoje niepowodzenia krytyką społeczeństwa, które nas przyjęło.

A może cieszymy się nie najlepszą reputacją nie tylko w Ameryce, ale i w Europie?

Wbrew potocznej opinii, że to tylko Amerykanie nie wiedzą, jak wygląda globus, położenia Polski na mapie nie zna także wielu Holendrów, Belgów czy Hiszpanów. Mimo geograficznej bliskości ciągle do Polski nie jeżdżą, wyobrażają więc ją sobie tak, jak jest przedstawiana w reportażach telewizyjnych w zachodnich telewizjach: jako kraj biedny, zacofany, brudny. Mieszkająca kilkanaście lat w Holandii Gosia opowiada mi, jak to ciągle musi pilnować się, czy mówi w tym trudnym języku bez akcentu. Wspomina, jak to kiedyś na imprezie jej holenderscy przyjaciele postanowili, żartem, zebrać resztki jedzenia, "żeby wysłać je do Polski". Ale piszę o Gosi holenderskich przyjaciołach, jakby ich ona wielu miała. Gosia twierdzi, że Holendrzy żyją odgrodzeni w swoim zamożnym, ale egoistycznym świecie, że dbają wyłącznie o swój interes, ograniczając do minimum emocjonalne związki nie tylko z przyjaciółmi, ale i też z wiekowymi rodzicami, którzy żyją otoczeni opieką państwa, ale - bardzo samotnie.

Pewien Belg nie mógł uwierzyć, że w Polsce można kupić jogurt. Francuscy kelnerze od razu zaś zwalniają tempo obsługi, gdy usłyszą kogoś mówiącego po polsku. Ba - kogoś mówiącego po francusku z akcentem!

Oczywiście, na nic nie ma reguły. Poznałem też Polaków, którzy doskonale się zaaklimatyzowali, którzy mają przyjaciół Belgów czy Francuzów. Warunkiem sine qua non jest tu, jak się wydaje, doskonała znajomość języka.

Niemniej, patrząc na twarze np. Polaków przybyłych na spotkania ze mną, jakbym zobaczył... Greenpoint. Czy raczej, tak po prostu, mieszkańców małych miast, ciągle biednej, Polski. Mieszkańców, którzy teraz kupują bilet autobusowy Kolbuszowa - Paryż albo jadą samochodem do Frankfurtu. W jednym mają lepiej niż potencjalni emigranci do Ameryki: mogą już podróżować do Europy, kiedy chcą. Zawsze mogą wpaść do Polski, odtajać, a potem przyjechać do Holandii czy Luksemburga znowu. Tyle że ciągle trudno im się tam zakorzenić, dostać pracę w swoim zawodzie, zaaklimatyzować.

Granica pomiędzy mentalnością Wschodu i Zachodu ciągle przebiega wzdłuż Łaby. Na dobre i na złe. Jesteśmy nadal inni: bardziej uczuciowi, sentymentalni, cwani, dobrzy, przyjacielscy, krytyczni i samokrytyczni. Inni.

Po Paryżu oprowadza mnie Klara. Mówi świetnie po polsku, bywa w kraju na wakacjach. Ale urodziła się już we Francji i czuje się najpierw Francuzką. Podobnie jej starsza o kilka lat siostra. Ale siostra najstarsza, która przyjechała do Francji mając 13 lat... wróciła do Polski i założyła tam rodzinę (co prawda pracuje dla francuskiej firmy).

A ich rodzice? Udało im się wyjątkowo. Oboje romaniści, od razu dostali, w latach 80., pracę w swoich zawodach, i to zawodach prestiżowych: w gazecie, telewizji, przy tłumaczeniach. Nigdy nie odczuwali (m.in. dlatego, że mówili bezbłędnie i bez akcentu) dyskryminacji. Ale teraz, gdy są na emeryturze, kupili mieszkanie w Warszawie. Coraz częściej tam pomieszkują i w chyba w końcu zjadą na stałe. Kajzerki z serem na Powiślu jednak lepiej smakują niż bagietki z konfiturą w paryskiej brasserie?

Może to zatem nie kwestia, do jakiego kraju jedziemy, ale w jakim czynimy to wieku? [Dodam tu, że syn wspominanej wcześniej Gosi ma holenderską narzeczoną i doskonale się w Amsterdamie czuje].

Podobne więc Polacy w Europie mają problemy, jak my w Ameryce. Co prawda nie mają dylematu wielu z nas: zostać/wrócić/nigdy nie móc potem przyjechać, ale też są rozdarci między dwie ojczyzny, też narzekają na słabą głowę oraz niewiedzę historyczną i geograficzną mieszkańców nowego kraju. I nigdy nie wygasa w nich potrzeba, żeby jakieś więzy z krajem utrzymywać: a to poprzeć polskiego artystę, a to pójść na polski posiłek czy też, po prostu, jak najczęściej do Polski jeździć.

Ale przede wszystkim Polacy w Europie Zachodniej, podobnie jak my, nie lubią za bardzo siebie samych, nie akceptują swojego losu i za granicą się męczą, bowiem emigracja nie jest może aż cierpieniem, ale na pewno nie jest sytuacją naturalną i łatwą. Zwłaszcza gdy emigrant, choć urodził się na wschód od Łaby, zachował nie tylko serce, ale i dumę.

Jan Latus

Źródło: Nowy Dziennik www.dziennik.com