Mara van Pommeran - mierne karty Grachtenfestival

2009.09.16 Nasza Polonia

Pierwszy raz w życiu wyszłam z koncertu. I to w trakcie pierwszej, wykonywanej kompozycji. Był to recital pianistki Mary van Pommeran, 22 sierpnia, w czasie Grachtfestival. Dlaczego wyszłam? Ponieważ już fragment pierwszego utworu dawał jasny obraz, jakiego rodzaju jakości artystyczne będzie prezentowała wykonawczyni. Należało jak najszybciej uniknąć ogłuszania przez całe 45 minut występu, bycia świadkiem poniewierania utworów wybitnych kompozytorów, fortepianu i akustyki zabytkowych murów dr Sarphatihuis.

Program recitalu obejmował:

- cykl Ten Dreams op. 45 - Lery Auerbach

- dwie etiudy i dwa preludia - Aleksandra Skriabina

- Vingt regards sur l'enfant Jesus, nr 15 Le baiser de l'Enfant Jesus - Oliviera Messiaena.

Repertuar dość współczesny pod względem tonalności i estetyki. Niektórzy wykonawcy mogą ulegać iluzji, że tradycyjne reguły wykonawcze przestają obowiązywać w tego typu kompozycjach i że każdy jest w stanie je wykonać, a zdezorientowany dysonansami słuchacz i tak pozostanie pod wrażeniem "nowoczesności" utworów. To jednak wielka pomyłka.

Już po pierwszych nutach Ten Dreams (1999) można było zorientować się, że pianistka nie ma zwyczaju słuchać jakości dźwięku i traktuje instrument wyłącznie perkusyjnie. Efekty brzmieniowe mogły kojarzyć się z kreacją podrzędnego DJ'a.

Dźwięki i motywy nie tworzyły żadnych relacji, napięć, następstw. Było to gaworzenie monosylabami, a w zasadzie wykrzykiwanie monosylab, bez minimalnej śpiewności fraz, łączenia ich w logiczną wypowiedź. Umiejętności artykulacyjne wykonawczyni prezentowały się na żałosnym poziomie. Dźwięk był twardy, brutalnie przybity, a kompozycja Ten Dreams Lery Auerbach przybierała kształt grubiańskiego, natrętnego hałasu - nawet w momentach piano. Zmiany dynamiczne realizowane były nienaturalnie, bez znaczeń i sensów. Brakowało nastrojów, ekspresji lub emocji. W zasadzie jedyny docierający przekaz - to były mechaniczne zmiany rytmu i równie mechaniczne zmiany dynamiki: głośniej-ciszej.

Lera Auerbach, pośród twórców muzyki klasycznej młodego pokolenia, jest jedną z najbardziej utalentowanych i interesujących postaci. To znakomita pianistka tworząca chętnie i często utwory na fortepian, lub z udziałem fortepianu. Natchnione kompozycje jej autorstwa, nasycone są intensywnymi ekspresjami, magią poezji, pięknem kantylen i współbrzmień, wrażliwością i wyobraźnią (tak na marginesie - warto byłoby drukować poprawnie nazwisko jednej z największych współczesnych kompozytorek w programie recitalu). Kompozytorka związana jest silnie z klasyczną estetyką i spuścizną kultury. Bez wątpienia dostrzega wagę dźwięku i jego siłę komunikacji. Jeden ze swoich wierszy - które tworzy obok kompozycji muzycznych - rozpoczęła od słów: "Może dźwięk ważniejszy jest od słowa..."

Mara van Pommeran tymczasem, nie okazywała świadomości skomponowanych przez Lerę Auerbach najbardziej oczywistych kontrastów brzmieniowych lub kantylen. Dźwięki fraz i motywów były jednakowo motoryczne, monotonne i jednakowo nieważne. Akordy jednakowo barbarzyńskie. Okazało się, ze nawet przyspieszenie i zwolnienie repetowanego dźwięku, połączone z crescendo i diminuendo sprawia pianistce kłopot techniczny.

Można było odnieść wrażenie, że wykonawczyni jest nieobecna, niezaangażowana i nie ma nic specjalnego do powiedzenia publiczności. Nie można oczywiście wyrokować niczego ostatecznie na temat wrażliwości i wyobraźni Mary van Pommeran. Prawdopodobnie jej interpretacja jest wynikiem niewiedzy o istocie i możliwościach sztuki pianistycznej. Zapewne gra tak, jak ją nauczono. Nawet, jeżeli ma świadomość, iż technika pianistyczna to nie jest wyłącznie ruszanie palcami, to nie wie, jak miałaby się realizować w praktyce ta "inna" technika.

Utwory cyklu grane były attaca, bez różnicowań, bez rozumienia konstrukcji i znaczeń, zarówno poszczególnych części, jak i całości kompozycji. Nie sposób było zorientować się, która z kolejnych części jest wykonywana. Jedynym wyznacznikiem mógł być upływ czasu. Tymczasem utwory otrzymały wyraźne sugestie kompozytorki, co do ich odrębnego charakteru:

1. Allegro moderato (As in a nightmare)
2. Tempo di valse
3. Andante misterioso
4. Allegro
5. Tempo di marcia
6. Lento
7. Energico
8. Moderato
9. Allegro misterioso
10. Allegro

W wykonananiu Mary van Pommeran, każde kolejne, indywidualne brzmienie mogło stanowić początek lub koniec części cyklu. Koniec jednak nie następował. Po każdym akordzie, figurze, lub dźwięku przychodził kolejny - równie oderwany od całości. Aby nie dekoncentrować publiczności, stałam dobrych kilka minut przy drzwiach, czekając na odpowiedni moment dla ich otwarcia i opuszczenia sali. Okazało się nim grzmiące forte basów. Nie sądzę, abym mogła naruszyć koncentrację pianistki, wykonującej automatyczne ruchy rękoma i palcami, bez relacji z umysłem.

Wykonawczyni otrzymała dyplom Konserwatorium w Groningen w 2004, po czym kontynuowała studia w Konserwatorium w Utrechcie. Jest zdobywczynią dwóch nagród publiczności. W 2006 nagrody Link za wykonanie Pianoboek 2 Jacoba Ter Veldhuis oraz Nagrody Publiczności w czasie Grachtenfestival Conservatorium Concours 2009.

Nagrodami publiczności nie należy jednak się sugerować. Na jednym z koncertów, w tym sezonie w Vondelpark, siedzący tuż przede mną mężczyzna, zadziwił mnie okrzykami na stojąco: "Brawo!" - po wyjątkowo miernym występie studentki-śpiewaczki (być może ze względu na jej urodę i sukienkę). Po grającym zaś, tuż po niej, kwintecie dętym, nawet nie klaskał, choć byli to jedyni w całym programie muzycy prezentujący artystyczny poziom. Generalnie jego reakcja pokrywała się z odbiorem pozostałej cześci publiczności.

Trzeba przyznać, że Mara van Pommeran również dołożyła starań, aby oczarować publiczność Grachtenfestival. Jej suknia na ramiączkach, w ostro czerwonym kolorze, miała głębokie wycięcia, odsłaniające sporą część biustu. Nie twierdzę, ze strój pianistki wymaga zapięcia pod szyję niczym fartuch chirurga w czasie operacji. A jednak, pomimo, że świat i moda estradowa nie stoją w miejscu, nadal mile widziana jest przy fortepianie elegancja oficjalna - a więc porównywalna raczej z elegancją przyjęcia w ambasadzie, niż balu sylwestrowego. Na większą kokieterie mogą sobie pozwolić divy operowe, śpiewające role amantek, ale pianistka powinna raczej pozostać w cieniu granych kompozycji i wybrać mniej dekoncentrujące kreacje. Szczególnie, że w czasie występu może pojawić się potrzeba swobodnego poruszania ramionami.

Nie była to jedyna zadziwiająca rzecz. Recital nie zaczął się zgodnie z programem o godz. 12:30 lecz kwadrans później. W czasie tego kwadransu publiczność musiała stać pod drzwiami, na dusznym, nieklimatyzowanym korytarzu i słuchać... próby pianistki. Przyczyną opóźnienia miały być jakoby względy techniczne, związane z instrumentem. Osoba związana z organizacją koncertu, wyjaśniła wobec dochodzących z sali dźwięków, iż nie chodzi o spóźniony transport i przygotowanie instrumentu, lecz o próbę, która jest niezbędna solistce, ponieważ koncert będzie na bardzo starym instrumencie. To niestety, nie pierwszy raz, gdy zdarzyło mi się w Amsterdamie czekać pod drzwiami po czasie rozpoczęcie koncertu, z powodu próby solistów.

Potrzeba próby była o tyle niejasna, że pianistka wykonywała na tym samym instrumencie, dokładnie ten sam repertuar, po raz drugi tego dnia, po około 45 minutowej przerwie. Dla każdego profesjonalnego pianisty, nie byłaby to pora, ani na "ćwiczenie", ani "próbowanie instrumentu". Wszystko powinno być już wiadome i dokonane.

Kiedy usłyszałam Marę van Pommeran w sali koncertowej, zrozumiałam, że nie ma ona pojęcia: Czym jest higiena umysłu solisty przed koncertem? W jaki sposób, i po co, robi się próbę instrumentu? Czym jest sztuka pianistyczna, umożliwiająca soliście panowanie nad jakością dźwięku instrumentu? - nie mówiąc o bezwzględnym przestrzeganiu pory występu. Zrozumiałam, że gdyby Mara van Pommeran spędziła jeszcze tydzień przy tym instrumencie, i tak nie byłaby w stanie poprawić rezultatów brzmieniowych swojej gry.

I to właśnie zdecydowało, że umknęłam jak najszybciej z recitalu i spędziłam o wiele przyjemniej czas w ciszy, w parku.

Co do samego fortepianu, który wystawił wykonawczynię na tak wysoką próbę umiejętności, to z całą pewnością nie był to historyczny, zabytkowy instrument - na przyklad o klawiszach mniejszych wymiarów. Styl jego obudowy, z jasnego orzechu, mógł sugerować pochodzenie z lat 60-tych ubiegłego wieku - może trochę wcześniejsze lub późniejsze. Nie był to wprawdzie nowy i lśniący Steinway, ale nie powinno to być przeszkodą dla profesjonalnego pianisty.

W Amsterdamie istnieje bardzo duża różnica poziomu występujących muzyków. Obok drogich koncertów lub wysoko prestiżowych, na które zaprasza się najlepszych światowych mistrzów - są koncerty bezpłatne, na których wyjątkiem jest usłyszenie wykonań na profesjonalnym poziomie. "Profesjonalnym" w sensie klasycznej sztuki wykonawczej. Dominuje estetyka pop w interpretacjach repertuaru klasycznego i takie też umiejętności wykonawców.

Nie chcę powiedzieć, ze estetyka pop jest gorsza od klasycznej. Jest po prostu inna. Odwołuje się do innego typu wrażliwości słuchaczy, wymaga innego typu wrażliwości i umiejętności od wykonawcy. I niestety, umiejętności te i wrażliwość nie przystają do arcydzieł muzyki klasycznej i nie wystarczają do ich wykonywania.

Marzenna Donajski

http://pianolab.wordpress.com