Spojrzenie na świat Adama Mickiewicza

2006.02.16 Nasza Polonia

Twórczość Adama Mickiewicza jest uważana przez większość badaczy za najwierniejsze odbicie epoki romantyzmu. Poeta ten rzeźbi nie tylko własną biografię poetycką, ale toruje drogę romantyzmu w Polsce. Zatem przywołanie tej postaci wydaje się być jak najbardziej zasadne i nie wynika wcale z próby wymuszenia powszechnej akceptacji u odbiorców twierdzenia typu: Mickiewicz wielkim poetą był! Nie trzeba przecież nikogo przekonywać.

Taka wizja świata jest całkowicie odmienna od tej, którą promuje się w okresie oświecenia, kiedy to w ludziach dominuje poczucie panowania nad kosmosem i wiara w rozum jako narzędzie porządkujące nieskończoność wszechświata. Można powiedzieć wręcz, że historia się powtarza. Filozofowie i naukowcy bowiem nieustannie podważają nasz obraz świata. Pitagorejczycy chcąc nadać światu pewien porządek i klarowność rozumienia twierdzili, iż wszystkie rzeczy istnieją, ponieważ odzwierciedla się w nich ład wynikający z praw matematycznych, które rządzą światem. W starożytności model świata Ptolemeusza, oparty na doskonałości koła, zdawał się ucieleśniać te klasyczne ideały proporcji. Później Galileusz, choć przeniósł Ziemię ze środka wszechświata i kazał jej krążyć dookoła Słońca, nie zburzył prastarej idei doskonałości sfer. Natomiast model planetarny Keplera, gdzie Ziemia wykonuje obrót po elipsie, a słonce jest jednym tylko z ognisk, doprowadza już do kryzysu wyobrażenie o doskonałości sferycznej. Kiedy potem Giordano Bruno wysuwa koncepcję nieskończonego kosmosu oraz wielości światów idea kosmicznej harmonii zaczyna się kruszyć.

Dlaczego o tym wspominam w tym miejscu? Często bowiem przyswajamy sobie historię ludzkości bardzo powierzchownie, nie uświadamiając sobie nawet jak bardzo trudne dla przeciętnego człowieka było przejście z jednej wizji świata do drugiej. Nic więc dziwnego, że poglądy romantyków dla ludzi oświecenia niejednokrotnie brzmiały jak herezje!!!

Romantycy niewątpliwie rozbijają tą integralną przestrzeń i odkrywają świat otwarty, w którym nie można się już kierować wyłącznie prawami rozumu na drodze życia. One już nie wystarczają, by osiągnąć wewnętrzny spokój. Dlatego na przykład Ballady i romanse Adama Mickiewicza otwierają nas na nieznaną głębie. Są miejscem spotkania realności z fantastyką. Zwyczajne miejsca z naszego otoczenia takie jak, np. jezioro Świteź, Płużyny, góra Żarnowa zostają wplątane w przestrzeń cudów i dziwów. Mickiewicz stara się nam pokazać pod tą aurą tajemniczości, iż w każdym miejscu i czasie może dojść do przeniknięcia się tych dwóch światów. Czyż nie jest to myśl, o której powinniśmy pamiętać, biegając po ulicach w wirze codziennych obowiązków?!

Pełen niepokoju pejzaż Ballad tworzy szelest gałęzi, szum wody, jeziora oblane rumieńcem księżyca, śpiew wiatru, mroczność starej cerkwi w gąszczu zarośli i wiele innych „dziwnych” sytuacji. Mickiewicz zapoznaje nas z osobliwościami często przekraczającymi zdolność ludzkiego pojmowania. Być może stara się nam pokazać, że gdy człowiek poznaje świat swoim szkiełkiem i okiem, to nie jest w stanie go do końca pojąć. Ballady Mickiewicza wprowadzają nas w ramy niematerialnego świata i ukazują od niego zależność. Świat nadziemski ingeruje w sprawy ziemskie i wprowadza ład w zachwiany porządek. Dlatego balladowe zaświaty mogą nas przejmować trwogą, tak bardzo chcemy być przecież od nikogo niezależni!

Nieco inaczej kreśli się obraz świata w Sonetach krymskich, stanowiących efekt podróży krajoznawczej odbytej przez Mickiewicza latem 1825 roku. Spotykamy się w nich z Podróżnym, który jest pełen ciekawości świata. Jego chłonne oczy zaś postrzegają fenomeny natury o olśniewającej urodzie. Cykl Sonetów zaskakuje czytelnika niezwykłą opisowością oraz konkretnością pejzażu. Podziw nad egzotycznym bogactwem świata nie zatrzymuje Pielgrzyma jednak na materiale, który narzucają mu zmysły, ale pozawala wyjść ku jakiejś nieznanej transcendencji. W sonecie Czatyrdah przewodnikiem podmiotu lirycznego jest Mirza, który opisuje wejście na szczyt Czatyrdahu niczym przekroczenie granic natury i spotkanie z bezmiarami pustki, z nieskończonością, znajdującą się gdzieś ponad szlakami orłów. Pielgrzym - wygnaniec przekracza bolesne przepaście w kierunku utraconej Ojczyzny. To, co empirycznie bliskie, np. koralowe ostowy burzanu, jest duchowo dalekie, zaś głos z Litwy, przestrzeń geograficznie daleka, jest najbliższa sercu. Czyż nasze życie nie jest wypełnione po brzegi paradoksem?!

Sonety krymskie Adama Mickiewicza są interpretowane na przeróżne sposoby, ale niezwykle rzadko podkreśla się koncepcje człowieka tam przez autora przedstawioną. Znawcy literatury podkreślają, iż człowiek Sonetów krymskich jest pod wieloma względami jak dziecko, które stawia pierwsze kroki w nowym dla siebie świecie. Często też myli się w ocenie zjawisk, które spostrzega. Mickiewicz rysuje nam obraz człowieka stojącego na progu wiedzy o poznawanym świecie i ukazanego w procesie jej zdobywania. Co więcej okazuje się również, że człowiek ten nie zna samego siebie i błąka się po gąszczach własnej osobowości. Dlatego poznajemy z jednej strony człowieka mocno wrośniętego w materię doczesności, ceniącego uroki świata, a z drugiej strony marzyciela zagubionego w przeszłości.

W okresie romantyzmu uczucia jednostki stają się niezwykle istotne. Osoba ludzka staje się jakby autonomiczną całością, wyniesioną na piedestał ze zbiorowości społecznej. Należy jednak dodać, iż jest to pewien indywidualizm elitarny, wywyższający przede wszystkim jednostki wybitne. Niestety, nie wszystko wygląda tak kolorowo. Niezwykle często dochodzi do konfliktu pomiędzy wybrańcami losu a światem. To zaś prowadzi do ciągłego odczuwania brzemienia olbrzymiej odpowiedzialności. Dlatego tak ważne jest określenie funkcji wybitnych jednostek w społeczeństwie. Nie chodzi tylko o to, by być samotniczym buntownikiem, ale by spełnić w świecie określoną i doniosłą rolę.

Dzisiaj coraz częściej słyszymy o niepopularności literatury romantycznej czy o śmierci Mickiewicza w pamięci współczesnego człowieka. Być może ostatnim zbiorowym poruszeniem jego poezją był czas powstania sierpniowego 1980 roku i czas stanu wojennego - Mickiewicz czytany w Stoczni Gdańskiej przez aktorów Teatru Wybrzeże i Mickiewicz parafrazowany w ulotnej poezji strajkowej i poezji stanu wojennego. Odczuwalny obecnie spadek zainteresowania Mickiewiczem jest z pewnością następstwem szerszego zjawiska: kryzysu literackich wzorów tożsamości (zwłaszcza jeśli chodzi o literaturę z górnej półki), a więc trywializacji mitów wspólnotowych wedle nowych wzorów kultury masowej. Zamiast komentować te przygnębiające prognozy, pragnę przywołać za Tadeuszem Konwickim pewien mało znany epizod z życia Wieszcza. Kiedy Adam Mickiewicz odpływał statkiem z włoskiego portu do Turcji, żeby utworzyć legion, który miał uratować Ojczyznę, mnóstwo Polaków żegnało wówczas wielkiego rodaka. Gdy już statek prawie podnosił kotwice, nadbiegł jakiś zdyszany człowiek i wręczył Mickiewiczowi szczelnie owiniętą paczkę. Kiedy statek wypływał z portu, poeta otworzył pakunek, w której znalazła się kupa gówna. Konwicki komentuje to w niezwykle trafny sposób. Może i mnie zdarzyło się w moim skromnym życiu przyjąć podobny prezent. - pisze - Życiorysy nasze są często różne, ale nagrody takie same.

Karolina Cyryl Paczoska