Niewydana książka Giedroycia

Andrzej Romanowski 2006.07.21 21:07 Gazeta.pl

Dopóki los pozwoli, będziemy bić głową o mur, aby przebić się do "Polski ze snu", w której i dla której warto żyć - pisał 86-letni redaktor "Kultury". Artykuł o publicystyce Jerzego Giedroycia z okresu III RP

Po roku 1989 Jerzy Giedroyc ani razu nie przyjechał do Polski. Wobec III RP był od początku nastawiony niezmiernie krytycznie. Mimo kilkakrotnych propozycji prezydentów Wałęsy i Kwaśniewskiego odmówił nawet przyjęcia Orderu Orła Białego. Wciąż pracował w swej samotni w Maisons-Laffitte, wydając kolejne zeszyty "Kultury". Swe opinie o tym, co dzieje się nad Wisłą, zawierał najpierw w publikowanych nieregularnie komentarzach redakcyjnych, potem - od października 1993 r. - w comiesięcznych "Notatkach redaktora".

Wszystkie te zapiski były w kraju przyjmowane obojętnie - odbierano je jako gderanie starca. Sam Giedroyc informował, że jego memoriału z jesieni 1990 r. "W poszukiwaniu dróg wyjścia z kryzysu" nie chciały opublikować ani "Życie Warszawy", ani "Rzeczpospolita". Jesienią 1991 r. mówił Andrzejowi Garlickiemu: "Całe moje życie polega na rzucaniu grochem o ścianę. Robi się rozmaite piękne ukłony, czasami mam wrażenie, że jestem na własnym pogrzebie, jakieś dekoracje, wyrazy uznania, doktoraty honoris causa itd., ale to się tylko do tego ogranicza. Natomiast nie widzę, żeby moje koncepcje, nie mówię, że one są słuszne, ale żeby były po prostu przedyskutowane. Nie, to nie istnieje".

To prawda, publiczne wystąpienia Starego Księcia z początku lat 90. budzą dość mieszane uczucia za sprawą swego maksymalizmu i malkontenctwa. Zupełnie inaczej jednak ma się rzecz z "Notatkami redaktora". Przy całej swej dyskusyjności wzbudzają one przede wszystkim podziw. Czytane zbiorczo, stanowią swoistą niewydaną książkę. Stylistycznie chropawe, chwilami niedopracowane, bezbłędnie dotykają sedna polskich spraw. Giedroyc przewidział wszystko, z czym dopiero dziś się borykamy. Rzec można: atakował III RP, bo dostrzegł w niej zarodki IV RP.

Kwestia dobrych manier

Wywodzący się z litewskich kniaziów, rodem z Mińska Litewskiego (dzisiejszej Białorusi), urodzony przed I wojną światową, w czasach carskich, a wychowany w II RP, wykazywał Giedroyc myślenie nader odległe od postawy polityków III RP. Tamci ulegli presji ideologii prawicy, mitowi "Polski posierpniowej". Ten nieustannie myślał o Polsce jako całości. Nawet gdy przejściowo popierał jedną partię (lewicową Unię Pracy), miał na uwadze wszystkie polskie ugrupowania, partie i formacje, które w dodatku traktował sine ira et studio - bez uprzedzeń, w sposób najzupełniej równy.

Postawa taka nie przyszła mu łatwo - półwiecze walki z komunizmem dyktowało swoje sympatie. Kiedy jednak w 1995 r. do drugiej tury wyborów prezydenckich weszli Aleksander Kwaśniewski i Lech Wałęsa, Giedroyc nie uderzył w dzwon antykomunizmu, lecz uznał, że należy... skreślić obu kandydatów. Natomiast zwycięstwo Kwaśniewskiego przyjął z pokorą. W atmosferze powszechnego wtedy wzburzenia, nieledwie bojkotu nowej głowy państwa, podkreślał, że prezydent "został wybrany w sposób legalny i demokratyczny i że należy się temu podporządkować".

W listopadzie 1996 r. pisał już tak: "Rozumiem, że można mieć krytyczny stosunek do prezydenta RP, ale walka z nim powinna być prowadzona w sposób cywilizowany i kulturalny. Jest on przecież symbolem państwa. Ostatnie demonstracje, jakie miały miejsce na Uniwersytecie Warszawskim w czasie otwarcia roku akademickiego, są niedopuszczalne. Niestety, ani władze akademickie, ani policja nie zapobiegły tym chuligańskim wybrykom Ligi Republikańskiej, i mało tego - w stosunku do sprawców nie wyciągnięto żadnych konsekwencji. Czy nikt nie zdaje sobie sprawy, że to wszystko prowadzi do destabilizacji państwa?".

Znamienne też, że już we wrześniu 1995 r. Giedroyc - do niedawna niechętny postawom określanym zbiorczo jako "gruba kreska" - cytował z aprobatą jeden z wywiadów Wojciecha Jaruzelskiego. Kilka miesięcy później (w marcu 1996 r.), ustosunkowując się do głosów, by emerytura prezydenta RP dotyczyła jedynie osób wybranych w głosowaniu powszechnym, pisał: "Jest to zwykła nieprzyzwoitość, tym większa, że przecież gen. Jaruzelski został wybrany głosami >>Solidarności <<. Okazuje się, że bardzo trudno nauczyć się demokracji i dobrych manier". Stary Książę obu tych postaw dawno się nauczył - miał je w genach.

Polska nierządem stoi

Obserwując nową Polskę, coraz silniej wracał do przekonania zadomowionego w "Kulturze" przez dziesięciolecia walki z komunizmem - że linia polskich podziałów nie przebiega według przynależności partyjnej. Kwaśniewskiego, mimo całego szacunku dla głowy państwa, krytykował dość bezwzględnie, oskarżając go o sprzyjanie dawnym towarzyszom. Swą publicystyką chciał zabiec drogę "restauracji" w wykonaniu SLD i PSL.

Największą jednak niechęć skupił na powstałej w r. 1997 koalicji "solidarnościowej". To dopiero za rządów Mariana Krzaklewskiego i Jerzego Buzka komentarze Giedroycia nabrały znamion wściekłości.

Już w marcu 1998 r., niespełna pół roku po przejęciu władzy przez AWS, oskarżył nową ekipę o "brutalną walkę podjazdową z prezydentem" i mnożenie konfliktów "bez próby ich przedyskutowania i dojścia do rozwiązań kompromisowych". Osoba prezydenta była dla Giedroycia ważna jako symbol państwa, ale z tego samego powodu była dlań ważna konstytucja. "Notatki redaktora" dają więc wyraz żalowi, że akurat teraz, gdy konstytucja jest tworem nowym, gdy "powoli i z trudem wchodzi w życie", "z miejsca zaczyna się [ją] podważać".

"Polska nierządem stoi - utyskiwał Giedroyc w czerwcu 1998 r. - W Warszawie miała miejsce demonstracja >>Solidarności << Śląsko-Dąbrowskiej (...). Demonstrację prowadził sam Marian Krzaklewski, przywódca >>Solidarności << i przewodniczący klubu AWS, ugrupowania, które obecnie jest w rządzie. Najsmutniejsze, że udział Krzaklewskiego w manifestacji nie wywołał żadnej reakcji".

Niespełna rok później, w maju 1999 r., "Notatki" alarmowały: "Rosnący kryzys polskiego sądownictwa. Ostatnio sąd w Słubicach uznał Andrzeja Leppera winnym bezprawnego blokowania ruchu na drogach, lecz nie wymierzył mu kary, zasądził jedynie 6 zł (słownie: sześć złotych) kosztów postępowania. Lepper odmówił zapłacenia. Już poprzednio Lepper był skazany na pozbawienie wolności - ale z zawieszeniem - za lżenie organów państwowych. Rząd zalecił kolegium łagodne traktowanie wszystkich oskarżonych rolników. Sądy ponadto masowo zwalniają aresztowanych ze względu na (niewielką szkodliwość społeczną(, co znakomicie paraliżuje działalność policji".

Zawłaszczanie państwa

Zdaniem Giedroycia obóz dawnej "Solidarności" nie potrafił udźwignąć ciężaru odzyskanego państwa. Już w październiku 1993 r. - w czasach prezydentury Wałęsy i rządu Hanny Suchockiej - redaktor zauważył, że "kampania przedwyborcza była prowadzona z całkowitym nieliczeniem się z interesami państwa i przyniosła wręcz nieobliczalne szkody. Przeforsowano akceptację konkordatu w chwili, kiedy parlament został rozwiązany, a rząd był przejściowy, nie mówiąc już o tym, że treść konkordatu była do ostatniej chwili traktowana jak tajemnica. Naturalnie, prezydent liczył, że uzyska w ten sposób poparcie Kościoła dla swego BBWR. (...) Nie oszczędzono również wojska i policji, dopuszczając kandydatury wojskowych i policjantów. Kandydaci ci prowadzili wręcz oficjalną propagandę, wykorzystując aparat wojska i policji. Te przywileje dotyczyły tylko kandydatów BBWR; minister MON posunął się nawet tak daleko, że zapowiedział sankcje dla wojskowych, którzy kandydowaliby z list antyprezydenckich! Szczytem wszystkiego było wystąpienie min. sprawiedliwości Jana Piątkowskiego, który zadecydował o prowadzeniu przez Polskę samodzielnego śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej, domagając się m.in. ekstradycji żyjących jeszcze rosyjskich sprawców zbrodni. (...) Decyzję tę p. Piątkowski podjął bez wiedzy czynników rządowych. W normalnym kraju taki minister byłby z miejsca usunięty i odpowiadałby przed Trybunałem Konstytucyjnym".

Dopiero jednak w czasach AWS nastąpiło pełne zastąpienie polityki państwowej przez politykę partyjną. Co z tego, że Ryszard Czarnecki, szef Komitetu Integracji Europejskiej, jest nieudolny? "Prezes ZChN spokojnie oświadczył, że ewentualna dymisja Czarneckiego, który w rządzie reprezentuje ZChN, będzie zerwaniem koalicji. Premier zdymisjonował więc... zastępcę p. Czarneckiego".

Giedroyc dostrzegał też dotkliwe naruszanie norm życia publicznego. W kwietniu 1999 r. zdumiewał się, że minister Mirosław Handke uchylił decyzję Uniwersytetu Warszawskiego o anulowaniu Andrzejowi Anuszowi tytułu magistra za dopuszczenie się przezeń plagiatu: "Bronienie przestępstwa o charakterze wyraźnie moralnym i łamanie autonomii uniwersyteckiej można przypisać tylko przesadnej lojalności ministra wobec swej partii".

Rok później, w maju 2000 r., domagał się reorganizacji rządu i jak najszybszego odwołania koordynatora służb specjalnych Janusza Pałubickiego: "Jego działalność przynosi ogromne szkody. (...) Ostatnio p. Pałubicki zorganizował i nagłośnił aferę z rosyjskimi szpiegami, co jeszcze bardziej pogorszyło stosunki, i tak nie najlepsze, z Rosją. Poza tym jest niedopuszczalne, by minister zachowywał się w sposób tak niewłaściwy w stosunku do prezydenta, co stale demonstruje p. Pałubicki, i to wszystko jest tolerowane przez premiera. Jest zdumiewające, jak tak ważne stanowisko jest stale obsadzane przez ludzi nieodpowiednich, (nawiedzonych(, od p. Macierewicza poczynając".

Skończyć z lustracją

"Notatki redaktora" stały się protestem przeciw manichejskiej wizji historii. Już wcześniej, w "Obserwatorium" z października 1992 r., atakował Giedroyc pomysły dekomunizacyjne: "Każda ustawa dekomunizacyjna zakłada pewną wizję najnowszych dziejów Polski. Wizję manichejską: po jednej stronie samo zło, po drugiej - czyste dobro. Po jednej stronie PZPR, której członkowie naznaczeni są niezmywalnym piętnem; po drugiej - kler w otoczeniu licznych rzesz katolików świeckich. Dla nikogo innego nie ma tu miejsca". We wrześniu 1994 r., w przededniu rozstania "Kultury" z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim, pisał w "Notatkach": "Co mnie (...) razi w >>Dzienniku << Herlinga, to jego uwagi o ludziach, zaopatrywane często w niepotrzebnie brutalne przymiotniki na zasadzie czarne-białe, głoszone ex cathedra. Rzeczywistość jest bardziej złożona".

Historiozoficzny manicheizm był dla Giedroycia tyleż humorystyczny, co niszczycielski, rujnował bowiem ciągłość polskiej tradycji: "Nie ma już w Toruniu - pisał w grudniu 1997 r. - Apteki Radzieckiej, która pod tą nazwą istniała od roku 1649. Jeszcze w ubiegłym roku na tej aptece widniał napis i wyjaśnienie: (Nazwa i godło nadane przez Jana Kazimierza w roku 1649 od rajców miejskich(. Obecnie napis skrócono do połowy i jest tylko (Apteka(".

Znamienny był stosunek Giedroycia do lustracji. W "Obserwatorium" z października 1992 r. pisał jeszcze, że "idea ustawy lustracyjnej nie budzi zastrzeżeń zasadniczych", gdyż "w każdym państwie sprawdza się życiorysy kandydatów na urzędy wrażliwe, zwłaszcza związane z obronnością i bezpieczeństwem". Szybko jednak zrozumiał, czym jest lustracja w polskim wydaniu, toteż już w październiku 1993 r. apelował: "Najwyższy czas skończyć z tak zwaną (lustracją(, która zatruwa życie polityczne w Polsce". W maju 1997 r. nazwał uchwaloną ustawę lustracyjną "jednym z posunięć nieprzemyślanych, a mogących spowodować niedobre skutki".

W grudniu 1997 r. wybuchnął: "Lustracja - o której od lat się dyskutuje - jest zupełną fikcją i sprawą nie do zrealizowania". Po czym dodawał (z pewną przesadą): "Wszystkie kompromitujące (teczki-  zostały zniszczone lub sfałszowane". W maju 1999 r. kolejny raz bił na alarm: "Realizowana obecnie lustracja okazała się prawdziwą puszką Pandory. Wypływają najdziksze rewelacje i oskarżenia nie oszczędzające nikogo. Ta akcja, przed którą wielokrotnie przestrzegałem, zatruwa nasze życie polityczne, pogłębiając destabilizację aparatu państwowego i oskarżając szereg niewinnych ofiar. Ujawnia się działalność naszych służb specjalnych manipulowanych przez nieodpowiedzialnych polityków, od byłego prezydenta Wałęsy poczynając, nie mówiąc o działalności pp. Macierewicza i Pałubickiego". Możemy się tylko zastanawiać, co by powiedział Giedroyc, gdyby zobaczył lustrację dzisiejszą - spod znaku IPN.

"Mnie porachunki przeszłościowe zupełnie nie interesują, jakieś lustracje czy upadlanie ludzi" - mówił w 1999 r. w wywiadzie dla "Polityki". Po czym dodawał, jakby w duchu pierwszej kampanii prezydenckiej Kwaśniewskiego: "Liczy się tylko przyszłość". Niechęć do nieustannego aktualizowania historii kazała Giedroyciowi ukuć słynną frazę o rządzących Polską trumnach Piłsudskiego i Dmowskiego.

To dlatego atakował trwający w kraju "szał pomnikowy". "Wdzięczne zadanie - pisał w maju 1999 r. - dla nowego ministra kultury i sztuki o zakazie budowania pomników, sanktuariów etc. do czasu wyjścia Polski z kryzysu". Świadek przedwojennej "czwartej brygady", nie miał przy tym złudzeń wobec dzisiejszych "pokrzywdzonych". "Rosną nowi kombatanci - pisał latem 1998 r. - Zapewne okaże się, że osób represjonowanych (...) było szereg tysięcy. Prawdopodobnie trzeba oczekiwać w najbliższym czasie domagań o odszkodowanie za poniesione straty zarówno materialne, jak i moralne".

Jeszcze w ostatnich "Notatkach" z września 2000 r. zauważył: "Przygotowuje się nowelizację ustawy kombatanckiej, by umożliwić korzystanie z należnych uprawnień kombatantom - ofiarom represji z okresu 1968-89 oraz konspiracyjnych struktur NSZZ >>Solidarność <<. Idzie o (wyrównanie krzywd i rekompensatę materialną poszkodowanym aktywistom(. Klasyczny przykład TKM". Warto raz jeszcze przeczytać te zdania i zapamiętać, co w istocie zostało tu powiedziane.

Nacjonalistyczne oszołomy

Są wreszcie "Notatki redaktora" ciężkim oskarżeniem Kościoła. Już latem 1995 r. Giedroyc zwracał uwagę, że "jeśli w stosunku do ks. Jankowskiego nie będą zastosowane konkretne sankcje, będzie to woda na młyn polskiej skrajnej reakcji". I dodawał: "Jakże to wszystko zaszkodzi sprawie polskiej w świecie!".

Ale problem był według niego dużo głębszy, a polegał na braku charakteru rządzących. "Wszystkie rządy III Rzeczypospolitej - pisał w kwietniu 1999 r. - stale zabiegały o poparcie Kościoła i unikały decyzji we wszystkich drażliwych sprawach. Ta strusia polityka doprowadziła do takich afer, jak żwirowisko w Oświęcimiu, które nas kompromituje na świecie, nadmierna tolerancja wobec Radia Maryja, które jest nie w porządku w szeregu spraw finansowo-politycznych, co jest tolerowane. (...) Jest dużo nadużyć przy rewindykacji nieruchomości kościelnych nieprawnie skonfiskowanych w okresie PRL. Są ciągle nadużycia przy zwalnianiu z opłat celnych darów z zagranicy dla Kościoła, np. luksusowych samochodów etc.".

Giedroyc nie przejmował się tym, że jego poglądy odbiegają od postaw dominujących w ultramontańskiej Polsce. Był wierny własnemu sumieniu - to mu wystarczało. W grudniu 1996 r. nie cofnął się więc przed krytyką kościelnych reakcji na projekt ustawy antyaborcyjnej: "Niektórzy biskupi podpisanie jej przez prezydenta przyrównują do Holocaustu i zagrożenia biologicznego istnienia narodu. Grozi się nawet ekskomuniką. W tej sprawie zabiera również głos biskup polowy w randze generała z wezwaniem wojska do nieposłuszeństwa i... nie jest z miejsca usunięty!".

Biskup polowy Sławoj Leszek Głódź był szczególnie częstym obiektem krytyk Giedroycia. Ale pod ostrzałem znajdował się nieraz cały Episkopat. Kiedy biskupi zaproponowali w projekcie konstytucji zmianę słowa "obywatel" na "naród", Giedroyc (w marcu 1997 r.) zareagował oburzeniem: "Oznaczałoby to, że konstytucja nie obejmuje mniejszości narodowych. Przeciwko tak skrajnie nacjonalistycznym sformułowaniom kategorycznie protestuję. Przyjęcie tego zalecenia zagraża spoistości państwa". Nie podobała się też Staremu Księciu budowa Świątyni Opatrzności Bożej - "zbyteczny luksus przy obecnym kryzysie budowlanym i tysiącach bezdomnych" (wrzesień 1998 r.). Jeszcze latem 2000 r. pisał, że "Kościół zupełnie się nie liczy z ciężką sytuacją gospodarczą".

Wyznawca polskiej idei państwowej, był jednak Giedroyc najdalszy od absolutyzowania polskich racji. Pogrobowiec Rzeczypospolitej Obojga Narodów, nieustannie brał w obronę mniejszości narodowe, a w swym myśleniu uwzględniał wrażliwość sąsiadów. Dlatego był "kategorycznie przeciwny" istnieniu Radia Wolna Białoruś, dlatego opowiadał się przeciw wzniecaniu nastrojów antyrosyjskich. W kwietniu 1995 r. ubolewał nad tolerowaniem w Warszawie "rzekomego przedstawicielstwa gen. Dudajewa" oraz nad transportem Janiny Ochojskiej, kierowanym do Czeczenii "z ogromnym nagłośnieniem całej akcji i z podkreśleniem, że jest to pomoc przeznaczona głównie dla walczących Czeczeńców, a nie dla wszystkich ofiar tej nieszczęsnej wojny". Pisał: "Nie ma (...) powodu, byśmy pierwsi niepotrzebnie wysuwali się, powodując się względami emocjonalnymi, a nie chłodną racją stanu".

We wrześniu 1997 r. komentował "żenującą aferę w Toruniu z usunięciem pomnika wdzięczności armii sowieckiej". "Posunięcie to - zauważył - doprowadziło do wspólnego protestu nie tylko Rosji, ale i Ukrainy i Białorusi. Czyż nie można zrozumieć, że ci żołnierze ginęli w wojnie z Niemcami i, mimo koszmaru sowieckiego i PRL, zasługują na szacunek. W pewnym sensie żołnierze ci ginęli również za nas". Tymczasem my "robimy wszystko, by zadrażniać stosunki z naszymi sąsiadami. Drobną ilustracją jest chociażby reakcja na gest rządu rosyjskiego, który zaproponował pomoc ofiarom powodzi. (...) Należało za taką propozycję podziękować, a nie odpowiedzieć, że dajemy sobie sami radę i żadna pomoc nie jest potrzebna. Głupia arogancja".

Jeszcze w maju 2000 r. piętnował Giedroyc "wyczyny naszych oszołomów". Oburzał się na organizację Naszość, która w Poznaniu zaatakowała konsulat rosyjski, i wyrażał zdumienie, że Uniwersytet Warszawski udzielił zezwolenia na zorganizowane przez Ligę Republikańską spotkanie z "ambasadorem Czeczenii".

Paryska łże-elita

Za pół wieku służby na paryskiej placówce wolna Polska podziękowała Giedroyciowi hołdami i zaszczytami. Wzruszająco brzmią dziś słowa redaktora z 1996 r., z okazji jego 90. urodzin: "Chyba po raz pierwszy nie poczułem się samotny".

Na co dzień był jednak naprawdę sam - tym bardziej, że z kraju, jak w czasach PRL, otrzymywał też dowody nienawiści. Z początkiem 1997 r. opublikował nawet jeden z takich dowodów, anonim przysłany z Bydgoszczy: "Cześć Towarzyszu Giedroyc! (...) Przodujesz, Towarzyszu-Masonie, w planie zniszczenia i wynarodowienia Polaków. Bijesz ukłony i hołdy przed sekretarzem-prezydentem Kwaśniewskim. (...) Ty niczym się nie różnisz (owszem, bezczelną przebiegłością), oszukując setki intelektualistów, zdrowo myślącą młodzież oraz milionów Polaków, że walczyłeś z komunizmem. Zresztą jak prawdziwy żyd, żyd przyjmuje żyda. No, no, tworzycie wyśmienitą bandę komuno-masońską: Kwaśniewski, Oleksy, Miller, Michnik, Milewski, Lamentowicz, Kuroń, Jaskiernia, Sierakowska, Labuda itd. itd. z ojcem duchowym Giedroyciem, który zastąpił godnie Lenina, Hitlera i Stalina".

Niewiarygodne? Przecież powinniśmy wiedzieć, że pokłady polskiej podłości są niezgłębione. Zaledwie pół roku wcześniej Zygmunt Wrzodak nazwał bohaterów KOR "różowymi hienami". A pięćset lat wcześniej Jan Długosz pisał, że Polacy celują w oszczerstwach...

Tak, w Polsce nic się nie zmienia i Giedroyc nie miał złudzeń. Ale tym silniej wyznawał heroizm służby. Po zakończeniu obchodów 50-lecia "Kultury" pisał: "Właściwie o jubileuszu nie myśleliśmy i nie zamierzaliśmy go obchodzić. Ciągle żyjemy aktualnością, pasjonują nas sprawy Polski i Europy, staramy się w miarę naszych - tak przecież małych - możliwości wnieść jakiś wkład myślowy do kształtowania przyszłości. Szereg przyjaciół i współpracowników umiera, niektórzy odchodzą. Trzeba, jak to się mówi w wojsku, serrer les rangs [zwierać szeregi]. Jak długo to potrwa, nie wiem. Zapewne niedługo, ale trzeba działać do końca".

Ostatnie "Notatki redaktora" z września 2000 r. kończą się znamiennym akapitem: "Prasa szwedzka szeroko komentuje wystąpienie p. Kuleszy [z IPN] z 9 sierpnia o konieczności ekstradycji byłego prokuratora Stefana Michnika. Ponieważ prawnicy polscy doskonale wiedzą, że ekstradycja obywatela szwedzkiego do kraju pozanordyckiego jest wykluczona, zapewne chodzi o zrobienie przykrości Adamowi Michnikowi, którego działalność jest coraz bardziej niewygodna w kampanii wyborczej".

Były to ostatnie słowa Giedroycia - umarł wkrótce potem. Do ostatka był na posterunku, do rozpoczętego 95. roku życia. Bo przecież - jak pisał w październiku 1992 r. - "dopóki to jest możliwe, dopóki los pozwoli, nie przestaniemy bić głową o mur, aby przebić się lub ułatwić to przebicie młodszym od nas, do (Polski ze snu(, Polski, w której i dla której warto żyć".

Obywatel II RP i pogrobowiec I RP, Giedroyc projektu IV RP już nie dożył. Co miałby o nim do powiedzenia - nie starajmy się nawet zgadywać.

***Prof. Andrzej Romanowski - pracuje na Wydziale Polonistyki UJ oraz w Instytu Historii PAN. Wydał m.in. "Jak oszukać Rosję. Losy Polaków", "Pozytywizm na Litwie". Z prof. Henrykiem Markiewiczem jest współautorem "Wielkiego słownika cytatów >>Skrzydlate słowa <<". Ostatnio ukazało się wznowienie jego książki "Podróż na wschód"

http://www.wyborcza.pl