2009.12.23 Nasza Polonia

Liliana Osses Adams

O sztuce pisania haiku - Świąteczna biesiada poetycka

Wynikało to z korzeni haiku, które tkwiły między innymi w satyrycznych wierszach zw. senryű, a także w starodawanych żartobliwych pieśniach haikai (dosł. żart) składających się z kilkunastu do kilku tysięcy wersów haikai no renga (dosł. żartobliwa pieśń wiązana). Pierwszy wers tejże pieśni hokku (dosł. wers wyjściowy) kształtował tematykę utworu.

Z czasem poezja ta wniknęła w tradycje kultury japońskiej i odrzuciła pierwotny humor na rzecz impresji, uczuciowości i estetycznego wrażenia. Traktowana była z wielką powagą i poszerzała swój zakres tematyczny - począwszy od kontemplacji natury i przyrody, poprzez uwypuklenie pozornie błahych, pozbawionych głębszego znaczenia zdarzeń dnia codziennego, skończywszy na rozważaniach filozoficznych o życiu, człowieku, jego radościach, smutkach i tragediach. Dobierano słowa, a raczej malowano obraz słowami w ten sposób, aby w 17 sylabach i w trzech nierymowanych wersach po 5-7-5 sylab wniknąć w istotę danej chwili, opisać strzęp myśli, uchwycić chwilowy nastrój, coś ulotnego, a zarazem prawdziwie subtelnego, z końcowa puentą w trzecim wersie, jakby przecinającą temat wyjściowy wiersza. Oto przykłady haiku młodych polskich autorów:

Artur Lewandowski

wiejski cmentarzyk

pod grubą warstwą śniegu

świeży grób czeka

wody westchnienie

za błękitnym ptakiem

kra płynie dalej

Mariusz Parlicki

po skalnej ścianie

człowiek idzie do nieba

razem z butami

skaliste szczyty

od wieków patrzą na świat

kamienną twarzą

Może uda się zabawa w dawnych japońskich poetów? Na kartkach papieru gospodarz domu winien podać temat z pierwszym wersem 5-sylabowym. Zadaniem każdego z uczestników tej świątecznej poetyckiej biesiady jest dopisanie na oddzielnych kartkach papieru następnych dwóch wersów - siedmio- i pięciosylabowego, a opisywany stan uczuciowy musi być przeżyciem momentu teraźniejszego, a nie przeszłego. Składając kartki z zapisanym wierszem należy pamiętać o zachowaniu obowiązującego metrum 5-7-5 (choć obecnie dopuszczalne są niewielkie różnice). Mam nadzieję, że poszerzą się kręgi twórców piszących haiku, i być może okaże się, że ta piękna sztuka układania wiersza tkwiła w ich podświadomości już od dawna...

Forma poetycka haiku powstała w Japonii w okresie Edo (1603-1868) w czasie, gdy w dawnej stolicy Edo (dzisiejszym Tokio) rzeczywistą władzę sprawowali szoguni, główni namiestnicy cesarza z rozległego rodu Tokugawa. Do najsławniejszych poetów specjalizujących się w klasycznej formie haiku należeli twórcy pochodzący z uprzywilejowanej klasy samurajów: Matsuo Bashô (1644-1694), Yosa Buson (1716-1783), Kobayashi Issa (1763-1828) oraz Masaoka Shiki (1867-1902), twórca współczesnej formy haiku, który w swojej twórczości nawiązywał do tradycji Matsuo Bashô choć znany był z ostrej krytyki wobec Mistrza.

Współczesne pojęcie haiku, hokku i haikai stosowane są wymiennie, choć istnieją minimalne różnice etymologiczne o kręgu znaczeniowym. Z zestawienia sylab: (hai)kai i hok(ku) powstała nazwa haiku - żartobliwy wers. Oprócz podziału na trzy wersy z wyraźnie określonym metrum, prawidłowe haiku winno posiadać dwa ważne elementy:

- kigo (dosł. słowo na temat pory roku); stąd haiku bywa często określane poezją czterech pór roku, choć znajdują się też aluzje na temat pory dnia,

- kireji (dosł. słowo odcinające) polegające na podziale wiersza na dwie w pewnym stopniu niezależne części umieszczone po pierwszym pięciosylabowym albo po siedmiosylabowym wersie.

Równie ważnym elementem haiku jest powiązanie poezji z kaligrafią i obrazem zw. haiga. Wiersze wzbogacano delikatnymi szkicami, które rysowano na jedwabiu czarnym pędzelkiem, piórkiem lub zaostrzonym bambusem. Opisy liryczne haiku połączone z motywem malarskim są jakby wcieloną metaforą i zachwycają swym stylem, finezją i plastyczną urodą.

Wiersze haiku w tradycji japońskiej tworzone były najczęściej przez samurajów, biegłych w wielu formach i stylach sztuki oraz głębokich wyznawców buddyzmu zen. Codzienna praktyka bushi (dosł. wojownik, rycerz-samuraj) żyjącego według zasad etycznych i moralnych modelowanych na rycerskim etosie, znalazła odzwierciedlenie w sztuce, która bez zbędnego patosu ukazuje wszechobecne piękno, ale równocześnie prostotę kształtów i oszczędność linii, słów i barw.

Warto tu nadmienić, że według licznych materiałów zródłowych, w okresie polskiego baroku z charakterystycznymi wpływami Orientu, polscy sarmaci przyrównywani byli do japońskich samurajów - rządzili się podobnymi prawami i przyświecały im te same ideały: honor, odwaga, lojalność, rycerskość, braterstwo. Niestety z biegiem lat, wyidealizowany obraz sarmaty, także samuraja nabrał cech negatywnych, ale szlachetne cnoty i wartości przez nich kultywowane obowiazują nawet w czasach współczesnych.

Z antologii Haiku (1992) w tłumaczeniu Czesława Miłosza przytaczam kilka przykładów klasycznych utworow japońskich poetów Bashô, Buson, Issa i Shiki.

Matsuo Bashô

Odwiedzając groby

Siwowłosi chylą się

Nad swoimi laskami

Jakże chciałbym zobaczyć

Między kwiatami o świcie

Twarz Boga

Yosa Buson

Jaskółki -

Pod okapem pałaców

I ruder

Ciężki wóz

Przejeżdża dudniąc:

Zatrzęsły się piwonie

Kobayashi Issa

Krzyk dzikich gęsi

Plotki

Rozpuszczane o mnie

Zimowa przerwa

Żadnych talentów

Więc żadnych grzechów

Masaoka Shiki

Za towarzysza podróży

Wybrałbym pewnie

Motyla

Letnie niebo

Czyste po deszczu -

Pochód mrówek

W ostatnich latach coraz więcej polskich haijinów (poetów haiku) publikuje utwory w czasopismach, międzynarodowych antologiach i magazynach internatowych.

Wiele szkół w Polsce organizuje ferie zimowe z programami edukacyjnymi, które rozbudzają twórczą wyobraźnię, uczą zwięzłego i logicznego myślenia. Dzieci poznają zasady pisania haiku i tworzą je indywidualnie lub grupowo podczas warsztatów artystycznych połączonych często ze sztuką układania origami - misternych papierowych składanek bez rozcinania i klejenia. W gimnazjach odbywają się turnieje i zajęcia przygotowawcze na konkursy haiku organizowane w kraju i za granicą, w których młodzi uczestnicy zdobywają główne nagrody, jak np. Konkurs Haiku Festiwalu Kwiatu Wiśni w Vancouver, konkursy organizowane w Warszawie, Krakowie i w Sochaczewie pod nazwą "Samurajowie Pióra" oraz w Chojnowie "O Laur Kwitnącej Wiśni". Wśród różnych grup poetyckich skupiających autorów haiku do najliczniejszych należy Stowarzyszenie Polskich Twórców Haiku w Legnicy. Ta oryginalna sztuka układania wierszy zyskała wielbicieli i adeptów na całym świecie, a Polska wydaje się być zauważalna na współczesnej mapie haiku XXI wieku.

***

Kilka lat temu napisałam pierwsze haiku w dedykacji Alinie. Harfistka z Edynburga, Alina Bzhezhinska umieściła moją wersję angielską: harpist's arrow hands/carry the intervals/over the wonder of nature na swojej płycie CD - Harp Recital, 2005.

W załączeniu znajdują się moje próbki poetyckie z cyklu Haiku.

(W najnowszych publikacjach każda linijka haiku zaczyna się z małej litery).

Liliana Osses Adams

płacz niemowlęcia

firanki w zgliszczach domów

łuna nad miastem

dziewczynka w sukience

przepasanej wstążeczką

wiosenne dary

zbieranie plonów

snopy tańczą na wietrze

wśród ziół i kwiatów

sadzenie ryżu

pieśń o bólu człowieka

na liściach i źdźbłach traw

na strunach harfy

delikatna łza szczęścia

wracam do domu