Pofestiwalowy przewodnik po "Polskiej Animacji"

2008.11.23 Nasza Polonia

Krytycy i fani filmów animowanych stawiają nazwiska najlepszych polskich animatorów wysoko na liście światowych mistrzów tego gatunku. Rodowód polskiej animacji można wywieźć niemal od samych początków powstawania kina, od Władysława Starewicza (ur. 1882).

Swoja twórczość filmową zaczynał on od krótkich dokumentów. Pierwszy film animowany Lucanus Cervus Starewicz zrealizował w 1910 r. - jeszcze zanim w 1912 r. zaczęły powstawać na świecie filmy długometrażowe. Chwała z tego tytułu stała się udziałem polskiej sztuki animacji, ale również rosyjskiej. Rodzice Starewicza byli Polakami, lecz on sam urodził się w Moskwie; żył i tworzył na Litwie, następnie w Rosji (1911-1918) i najdłużej we Francji (1920-1965), dokąd przeniósł się w niedługim czasie po rewolucji październikowej.

Pierwsze filmy Starewicza, z polskimi tytułami, powstały na Litwie: Nad Niemnem (1909), Życie Ważek (1909), Żuki (1910), Walka żuków (1909) Piękna Lukanida (1910 r. - animacja martwych żuków, przemienionych w kukiełki, która przyniosła mu międzynarodowe uznanie). Również w późniejszych okresach w jego twórczości pojawiały się filmy pod polskimi tytułami, jak na przykład Jola, ekranizacja powieści Jerzego Żuławskiego, Pan Twardowski (1917) według powieści Ignacego Kraszewskiego (filmy aktorskie). Władysław Starewicz był jednym z pierwszych europejskich animatorów znanych przed 1960 rokiem w Ameryce i zapraszanych do Ameryki. Niektóre z jego filmów były wyświetlane nawet w Chinach.

Filmy animowane powstawały w Polsce również w latach 20-tych i 30-tych. Polska była także jednym z pierwszych krajów, w którym animacje wykorzystywano w celu tworzenia komercyjnych reklam. Najstarsze znalezione przykłady pochodzą z lat 30-tych. Druga wojna światowa przerwała ewolucję animacji w Europie Wschodniej, jednakże w latach 60-tych, polscy animatorzy - obok węgierskich i rumuńskich - stali się liderami światowymi.

Historyk animacji Giannalberto Bendazzi za cechy najbardziej wyróżniające polską animację uznał “sense of absurdity, surrealism and anguished settings". Organizatorzy London International Animation Festival dodali do tej charakterystyki “love of complex, adult fairytales and a willingness to take the best from western and eastern visual influences".

Marcin Giżycki, specjalista od animacji i gość specjalny festiwalu "Polska Animacja" jaki właśnie odbył się w Amsterdamie, odpowiadając na pytania widzów po projekcji pierwszej części filmów, opisał polską twórczość jako niosącą silny przekaz i posługującą się prostymi środkami. Na przegląd filmów w Melkweg wybrane zostały najbardziej reprezentatywne filmy ostatnich 60 lat - a więc począwszy od końca lat 40-tych.

Pierwszą powojenną animacją był film Za króla Krakusa Zenona Wasilewskiego z 1947 r., opowiadajacy znaną legendę o mądrym szewczyku Skubie, który zgładził smoka przy pomocy owcy wypchanej siarką. Do animacji użyte zostały drewniane kukiełki w ubrankach z materiałów, przypominające trochę ludowe rzeźby. Film otrzymał Złotego Smoka Wawelskiego (1963).

Po śmierci Stalina (1953), czerwcowej rewolcie w Poznaniu (1956) i odwilży październikowej rozpoczęła się w Polsce destalinizacja. Dopuszczono do powstania pewnych elementów pluralizmu w kulturze. Rodzący się nowy klimat znakomicie wyczuli Walerian Borowczyk i Jan Lenica. Wspólnie zrealizowali kilka filmów i znaleźli się od razu w czołówce prawdziwej rewolucji estetycznej, oddziaływując swoją twórczością zarówno na pozostałe kraje Europy, jak i wyznaczając nowe tory światowej animacji. Wcześniej realizowano filmy animowane pod silnym wpływem disney’owskiego stylu. Borowczyk i Lenica dostrzegli olbrzymi potencjał w animacji wycinanek papierowych - co między innymi, oznaczało diametralne uproszczenie procesu produkcji filmu. Film mógł zostać stworzony praktycznie przez jedną osobę, bez niezbędnego do disney’owskich filmów, olbrzymiego zespołu animatorów.

W Polsce i Europie Wschodniej Borowczyk i Lenica objawili się jako pionierzy, zarzucający obowiązujący przed 1956 r. socrealizm. Zamiast sztuki integrującej artystyczną formę oraz treść w sposób zrozumiały dla mas - zaproponowali eksperyment i współczesne praktyki artystyczne, takie jak abstrakcja, collage, satyryczny surrealizm.

Ich metody animacji łączące standardowy styl cartoon z żywą, ostentacyjną wycinanką oraz przerywnikami live-action, odniosły masowy sukces dekadę później w Monty Python's Flying Circus (Terry Giliam przyznawał się do inspiracji twórczością Borowczyka i Lenicy). W recenzji Travis Miles w Cineaste America’s Leading Magazine on the Art and Politics of the Cinema przeczytać możemy, iż Borowczyk, jako animator może być uznawany za progenitora szkoły estetycznej, do której zaliczają się nie tylko Jan Svankmajer, ale także Bracia Quay, a także legion związanych z MTV animatorów, takich jak Alex Proyas i Fred Stuhr.

"Genialność Lenicy z Borowczykiem objawiła się nie w nowatorstwie technicznym, wynalazczości - pisał Marcin Giżycki - tylko, przeciwnie, w swoiście nonszalanckim podejściu do istniejących technik i konwencji. (...) Ich filmy nie kryły prostoty używanych środków, niczego nie maskowały, posługiwały się uproszczonym do maksimum ruchem i montażem. Ot, kilka kolorowych papierków, starych fotografii, przedmiotów z lamusa, fragmentów znalezionych rycin."

Technika wycinanek Borowczyka i Lenicy sprawiła, że film animowany stał się mądrzejszy. Twórcy przenieśli na grunt animacji, język plakatowej metafory, skrótu graficznego. Film animowany przestał być tylko peryferyjną sztuką lub przeznaczoną wyłącznie dla dzieci. Trafił do głównego nurtu awangardy. Technika wycinanki, sprawdziła się w twórczości Borowczyka i Lenicy "jako środek przekazu zarówno treści humorystycznych, zabawnych, jak i surrealistycznej groteski, po absurd i grozę rodem z Ionesco i Kafki" - pisał Jan Strękowski.

Pierwszy film zespołu Borowczyk-Lenica, Był sobie raz (1957) - powstawał spontanicznie, praktycznie bez scenariusza. Posługiwał się bardzo uproszczoną, abstrakcyjną wycinanką i rysunkiem. Przyjęty został w Europie entuzjastycznie. Autorzy otrzymali nagrody w Wenecji, Mannheim, Brukseli i w Warszawie. Kolejne filmy również uznano za pionierskie, nie tylko na scenie europejskiej, ale i światowego surrealistycznego kina absurdu.

Drugi z najważniejszych filmów Borowczyka i Lenicy to Dom (1957) - zbudowany z serii "epizodów", łączących różne techniki. Collage, wycinankę, technikę pixilacji, powtarzane gesty live-action pomiędzy epizodami odmierzającymi upływ czasu. W jednej ze scen widzimy perukę, wędrującą po stole i pochłaniającą jedzenie oraz różne obiekty codziennego użytku. W innej, kobietę okazującą czułość męskiej głowie manekina, zmieniającej kształt pod wpływem tej czułości i dezintegrującej się. Film może być postrzegany jako ilustracja dziwnego, mechanicznego rytuału. Zagrożenie nieuporządkowanego absurdu wszechświata ukazane ze wzruszającą niewinnością i prostotą. Jak zauważyła Urszula Czartoryska, twórców filmu wyróżnia "upodobanie do przedmiotów nieożywionych, do nieartystycznych tworów człowieka, predylekcja do wyzyskiwania rzeczy gotowych". Znakomitą muzykę do filmu skomponował Włodzimierz Kotoński.

W Szkole (1958) - groteskowym proteście przeciw musztrze wojskowej, mechanizującej człowieka i pozbawiajacej ludzkiej osobowości, Borowczyk i Lenica posłużyli się około 400. zdjęciami, sfilmowanymi na stole trickowym. "Szkoła jest (...) szczytem zwięzłości i prostoty środków, jest mistrzowskim dziełem montażu, (...) próbą wyzyskania materiału fotograficznego już nie tylko obok normalnych sekwencji kręconych kamerą filmową, ale zamiast nich" - napisała Urszula Czartoryska.

Program festiwalu w Melkweg dużo uwagi poświęcił twórczości Waleriana Borowczyka i Jana Lenicy - również filmom zrealizowanym przez artystów indywidualnie i ich długometrażowym produkcjom aktorskim. Zaprezentowane zostały artystyczne filmy erotyczne Waleriana Borowczyka oraz Wyspa R.O. Jana Lenicy. Stanowią one jednak oddzielne, szerokie tematy.

Z całą pewnością nie można pominąć w opisie zaprezentowanych polskich animacji Labiryntu (1962) - najgłośniejszego filmu Jana Lenicy. Głęboko ludzkiego, filozoficznego, świadomie nawiązującego do klimatów kafkowskich i sięgającego do twórczości Maxa Ernsta. W treści autor odwołał się do mitu Ikara. Na przyspieszonym ruchu, niczym w starych filmach, widzimy samotnego, uskrzydlonego mężczyznę w meloniku, który niczym turysta pojawia się w zabytkowym, secesyjnym mieście. Odkrywa totalitarne reguły i nieludzkie zachowania rządzące tym światem. Funkcjonują w nim jedynie potwory i bestie, we wszystkie zaułkach, oknach domów a nawet na niebie ponad miastem. Jedną ze znakomitych scen jest schwytanie głównego bohatera przez człowieka-maszynę i poddanie go badaniom, prześwietlaniom, administracyjnym identyfikacjom a nawet próbom kontrolowania i uwięzienia myśli. Bezpieczeństwo i ukrycie się przed pościgiem podążającym tropem uwolnionego cudem bohatera gwarantuje jedynie upodobnienie się do człekokształtnego stwora. Próba ucieczki na skrzydłach z tego miasta nie udaje się. Bohater kończy jako jeden z licznych w mieście szkieletów, pozbawionych zdolności latania. Film interpretowany jest jako metafora ludzkiego losu, ale także, uważany jest, obok Ręki Jiří Trnka (1965), za najbardziej wyszukaną polityczną animację, jaka kiedykolwiek powstała. Muzykę do filmu skomponował Włodzimierz Kotoński. Film otrzymał wiele nagród, między innymi w Paryżu, Melbourne, Buenos Aires (wyprzedzając film Normana McLarena). W plebiscycie festiwalu w Annecy zajął V. miejsce na liście najlepszych filmów animowanych świata.

Jednak polska animacja, to nie tylko twórczość Borowczyka i Lenicy. Powróćmy jeszcze na chwilę do lat 50-tych. Jednym z ważnych, pierwszych, powojennych filmów była Zmiana warty (1958) Włodzimierza Haupe i Haliny Bielińskiej, opowiadająca o miłości pomiędzy księżniczką a wartownikiem. Jest to animacja pudełek od zapałek. Postaci filmu otrzymały swoją uproszczoną charakterystykę na etykietkach pudełek. Dość zabawnie wykorzystane zostały możliwości jakie dają proste pudełka, ich kinetyka z dodanym dźwiękiem (na przykład chrapanie wartowników w czasie snu). Niestety uczucie księżniczki i wartownika prowadzi do zapalenia się bohaterów i spłoniecia również pozostałych postaci filmu. Napis końcowy głosi: "palenie zabronione". Film otrzymał I. Nagrodę w Cannes za oryginalny pomysł a także wyróżnienia w Mannheim oraz Edynburgu.

Czerwone i czarne Witolda Giersza z 1963 r. wyróżnia się szczególnie na tle depresyjnych nieco tonacji polskiej twórczości animacyjnej. Autora pociągało ożywianie malarstwa a zwłaszcza koloru - zmiany faktury malarskiej i kształtów plamy - oraz wprowadzanie konfliktu pomiędzy kolorami. Wybierał tematy i formuły dość dynamiczne i atrakcyjne - western, corridę, próbę schwytania dzikiego konia, igraszki napisów neonowych. W Czerwone i czarne kolor czerwony reprezentuje sylwetka toreadora, kolor czarny - sylwetka byka. Postaci te - animowane bardzo zręcznie i z dużym talentem malarskim - powstawały na celuloidach przy użyciu wyłącznie plam koloru, bez konturów. Efektem jest lekka, pełna humoru i suspensu, piękna choreograficznie historia. Akcja opowieści przenosi się nawet poza kadr, w przestrzeń trójwymiarową - co było nowatorstwem filmu. Znakomitą muzykę do filmu skomponował Waldemar Kazanecki. Dzieło to uznawane jest za jeden z najważniejszych polskich filmów animowanych. Film otrzymał nagrody na festiwalach w Krakowie, w Cannes, Edynburgu, Melbourne, Montevideo, Oberhausen i Santa Barbara.

Innym, wspaniałym filmem powstałym w tym samym roku, 1963, jest Fotel Daniela Szczechury. Jest to satyryczna rozprawka ukazująca mechanizm walki o władzę i stanowisko. W monumentalnej, kolumnowej sali jedno z miejsc prezydialnych pozostaje puste, co uruchamia wielki, narastający wyścig kolejnych, nieetycznych tricków wśród konkurentów - uczestników zgromadzenia. Film zrealizowany został bardzo oszczędnymi środkami - papierowej wycinanki figur widzianych w perspektywie z lotu ptaka. Jednakowe, uproszczone sylwetki porównywane są do figur szachowych lub kółek w maszynie. "Jest to prawie matematyczny wzór posiedzenia wyborczego - bezwzględny w swym ironicznym komizmie" (A. Kossakowski, Polski film...). "Dowcipna i mądra przypowiastka o karierowiczostwie, celna w treści, nowoczesna w lakonicznym, uproszczonym do maksimum rysunku." (Aleksander Jackiewicz, Życie Literackie, 24/1964) Film otrzymał wyróżnienia i nagrody, między innymi, w Krakowie, Warszawie, Oberhausen, Buenos Aires, Paryżu i Montevideo.

Wszystko jest liczbą Stefana Schabenbecka z 1966 r. jest czarno-białą, linearną animacją. W filmie tym, autor zwraca uwagę na to, iż wszystko, co nas otacza, posiada swoją matematyczna identyfikację - nie wyłączając człowieka. W proroczy sposób film zapowiada naszą obecną, zero-jedynkową rzeczywistość przypisując jednostkom jednakowe wartości jedynek, tworzących zorganizowane, statystyczne grupy. Film otrzymał nagrody i wyróżnienia, między innymi, im. Andrzeja Munka w Łodzi, w Oberhausen, Annecy, La Felguera, San Francisco, Filadelfii.

Klatki, film powstały również w 1966 r. innego autora, Mirosława Kijowicza, można interpretować na różne sposoby. Zarówno jako opowieść o uwięzieniu lub izolacji społecznej jednostek oraz wewnętrznej emigracji - jak i o samotności oraz wzajemnym niezrozumieniu. Pod koniec filmu okazuje się, że nie obserwujemy akcji toczącej się wyłącznie w jednej klatce, lecz, że każda klatka umieszczona jest w kolejnej klatce, zaś każdy z uwięzionych ma swojego nadzorcę. Obraz ten równie dobrze można interpretować jako metaforę wieloszczeblowego dumpingu i mechanizmu hamowania wszelkiej indywidualności i kreatywności. Mirosław Kijowicz uważany jest za głównego, obok Jana Lenicy, przedstawiciela nurtu filozoficznego w polskiej animacji. Film Klatki zrealizowany został metodą czarno-białej, w dużym stopniu linearnej animacji. Muzykę do filmu - jak i do kilku innych filmów Mirosława Kijowicza - skomponował Krzysztof Komeda. Film zdobył nagrody i wyróżnienia w Krakowie, Annecy oraz Locarno.

Jeżeli ktoś widział Apel Ryszarda Czekały z 1971 r., lub zamierza go obejrzeć (jest dostępny w internecie) wszelkie słowa komentarza w zasadzie są zbędne. Jest to film o bardzo głębokiej i mocnej wymowie, mówiący najlepiej sam za siebie. Nie można jednak przemilczeć jego obecności wśród zaprezentowanych dzieł polskiej animacji. Film ten - jak wszystkie wybitne dzieła - prezentuje najwyższą czystość formalną i maksymalną oszczędność środków. Ukazuje całkowitą bezbronność jednostki a nawet tłumu, wobec nieludzkiego, ślepego i chorego terroru oraz bezskuteczność jakiejkolwiek akcji. Gestapowiec, prowadzący apel, torturuje więźniów obozu koncentracyjnego wydając bezustannie komendy: "Padnij! Powstań!". Więzień, który zbuntował się przeciw wykonaniu komend został zastrzelony. Na to powstali pozostali więźniowie, zachowując bierny opór wobec rozkazów. Oni również zostali rozstrzelani. Ostatni z nich, który uniknął śmierci, powraca do wykonywania komend. Jednak i on ginie (końcowy strzał odbywa się już poza kadrem). Do powtarzalności i statyczności tej sceny - jaka mogłaby się zdarzyć - nie dopuszcza ciągła zmiana perspektywy kamery i ujęć. Kamera wędruje niekiedy, wraz z rytmem kroków gestapowca, pomiędzy rzędami więźniów lub też pokazuje obraz z pozycji leżącej, kryjąc się pomiędzy więźniami. Film jest wykonany techniką czarno-białej, lapidarnej graficznie, wycinanki, i nie ma w nim muzyki - pojawiają się wyłącznie ostre komendy, pełna napięcia cisza lub efekty dźwiękowe (jeszcze zanim pojawi się obraz lub po jego zakończeniu), takie jak: podjazd pociągu na stację i szczekanie psów, kroki podkutych butów, strzały, ruch więźniów wykonujących rozkazy. Film ten, do dnia dzisiejszego, wywołuje silne wrażenie, również wśród młodych odbiorców sztuki animacji na świecie. Otrzymane nagrody: w Krakowie, Oberhausen, Annecy, Cork, Teheran, Nowy Jork.

Kolejny film, Droga Mirosława Kijowicza z 1971 r. i kolejna tego autora czarno-biała, linearna animacja, jaką zobaczyliśmy w czasie festiwalu, opowiada o nieuchronnym podejmowaniu decyzji w życiu i ich konsekwencjach. Postać człowieka, która dzieli się na dwie części, zamierzające podążać odmiennymi drogami, nie będzie już stanowić jedności. Poszczególne części, po odbyciu swoich, niezależnych dróg przestają bowiem do siebie pasować, kiedy obie połówki schodzą się ponownie. "Droga to opowieść o człowieku, który - postawiony wobec konieczności wyboru - próbuje zrealizować obydwie ewentualności na raz" - mówił o filmie reżyser. Film otrzymał nagrody i wyróżnienia w Oberhausen, Mannheim i Barcelonie.

W czasie festiwalu zobaczyliśmy też przykład wyśmienitej, oryginalnej twórczości Juliana Antonisza na przykładzie jego ponadczasowego filmu Jak działa jamniczek z 1979 r. Poczucie humoru i unikalna technika, jaką stosował autor - malowania bezpośrednio na taśmie filmowej - nieodmiennie zachwyca wszystkich miłośników animacji a uzyskiwane efekty (żywe, wibrujące kształty i kreska oraz rozlewające się płynne substancje) inspirują młodych twórców mogących posługiwać się dziś bardziej nowoczesnymi metodami animacji. Wszystkie elementy filmu są groteskowe i karykaturalne: głos komentarza (narratorem jest pensjonariuszka krakowskiego domu starców z pięknym, kresowym akcentem) i jego treść, warstwa wizualna wraz z liternictwem, muzyka - skomponowana również przez Juliana Antonisza, świetnie podkreślająca charakter filmu. Obraz ten, posługując się humorystycznymi i nonsensownymi przykładami, porównaniami (do nieistniejacych wynalazków, takich jak: elektryczno-mechaniczna pukawka-stukawka, kapacytron mięśniowy, pimpdziawóla dyfuzyjna, elektrokapuściocha, koziówka stalowa) analizami a nawet ekonomiczną kalkulacją (obliczenie kosztów tysięcy fotodiod biologicznych składajacych się na dwoje oczu motyla na podstawie ceny fotodiody germanowej typu FG 70) stara się przekonać odbiorców do szanowania i naśladowania natury ("zbudujmy silnik mięśniowy cichubieżny"), której poszczególne twory stanowią niedościgłe wzory dla najbardziej skomplikowanej twórczości i wynalazczości ludzkiej. Film zdobył nagrody w Mannheim, w Katowicach, oraz Brązowego Lajkonika za "oryginalną wyobraźnię, wysokie walory plastyczne oraz za inteligentną parodię stereotypów myślowych" w Krakowie.

Film Refleksy z 1979 r. Jerzego Kuci jest refleksją nad sensem i wartością życia. Zdaje się przestrzegać, iż ślepe zaangażowanie w walkę może uniemożliwiać dostrzeżenie zagrożenia zbliżającego się z innej strony. Autor pokazuje, na przykładzie owadów, krótkie życie, pełne bezustannych zmagań, w którym panuje drabina zagrożeń - niespodziewanych wyroków losu. Film nie daje odpowiedzi, czy można ocenić wagę zagrożeń i ustrzec się ich. Na początku opowieści widzimy owada wkładającego wiele pracy i wysiłku w walkę z własnym kokonem, z którego próbuje się uwolnić. Kiedy wreszcie mu się to udaje, nie ma chwili wytchnienia - zostaje zaatakowany przez innego owada. Owady, zajęte śmiertelną walką, kierują się wprost do kałuży, gdzie nadal toczą zacięty bój. W wodzie zaczyna się odbijać sylwetka człowieka, lecz owady jej nie dostrzegają. Odbicia człowieka łączą się w kręgach wody z odbiciami szamoczących się owadów. Nie ma zwycięzcy w tej walce. Oba owady giną przydeptane przez człowieka. Samego sprawcy ich tragicznego końca autor nie pokazuje. Jego obecność, niczym Demiurga, ujawnia się tylko w odbiciach - jak na przykład śladach po butach na koniec filmu. Owady, niestety, nie wykazały się refleksem. Pozostaje pytanie, czy miały taka szansę? Film otrzymał nagrody w Krakowie, Zakopanem, Annecy.

Początek lat 80-tych zareprezentował wyrafinowany, eksperymantalny film Zbigniewa Rybczyńskiego Tango (1980). Film po wirtuozowsku eksploatuje możliwości techniki video. Koncepcja i forma filmu jest bardzo spójna i czysta a wymowa uniwersalna i nośna filozoficznie. Akcja rozgrywa się w czterech ścianach małego pokoju, w którym nawiązują się interakcje pomiędzy aż 29. wprowadzanymi kolejno postaciami (tyle udało mi się naliczyć, włączając małe dzieci i psa). Postaci reprezentują różne etapy życia i różne działania. Poruszają się w pętlach - wchodzą do pokoju, powtarzają wykonywane czynności, wychodzą. Ten sam stół, łóżko, krzesła, szafa, lampa, troje drzwi - stają się terenem różnych łączących się i mijających działań oraz powstających relacji. Pojawianie się i znikanie wszystkich tych statystów, istniejących w różnych czasach i na różnych scenach a zarazem w tej samej czasoprzestrzeni, na wspólnej scenie - tworzą symultaniczne rytmy i jednorodną opowieść. Kamera obserwuje wnętrze cały czas z tego samego punktu. Narracja rozwija się, niczym w doskonale napisanej partyturze utworu muzycznego. Film otrzymał Brązowego Lajkonika, Oscara '82 oraz Academy Award for Animated Short Film.

Film Łagodna (1985) Piotra Dumały, to studium zazdrości i nienawiści, jakie powstało z interpretacji noweli Fiodora Dostojewskiego. Obraz ten zrealizowany został w unikatowej, malarskiej technice animacji na płytach gipsowych. ""Nie jest łatwo wymyślić nową technikę w dziedzinie filmu animowanego. (...) Piotr Dumała należy do tych nielicznych twórców współczesnych, którym udało się dodać coś nowego do długiej listy technik: animację na płytach gipsowych. Malując i przemalowując, drapiąc i ścierając ten sam obraz, artysta uzyskuje piękne, miękkie przejścia między sekwencjami i zaskakująco bogatą fakturę, przywodzącą na myśl malarskie płótno."(...) Autor "skupił się na przeżyciach wewnętrznych bohaterki, które doprowadziły ją do samobójstwa. Odtworzył psychologiczny horror relacji w tym związku niedobranych ludzi, pożeranych przez przeciwstawne uczucia nienawiści i miłości. Z dusz bohaterów wydobył na światło dzienne wielkie pająki i zmory, nie czyniąc przy tym z opowiadania Dostojewskiego bajeczki w stylu Spielberga. Łagodną wypełnia magia ruchomych, płynnie przeobrażających się na oczach widza obrazów." (Marcin Giżycki. Tekst towarzyszący retrospektywie filmów Piotra Dumały w Museum of Modern Art w Nowym Jorku i na Harvard University w Cambridge w 1990). Można do tego opisu dodać kilka słów na temat wspaniałej prostoty ukazanych gestów - izolowanie, na przykład, młodej żony od świata zewnętrznego poprzez zasłanianie okien. Muzykę do filmu skomponował Zygmunt Konieczny. Film zdobył nagrody w Krakowie, Tours, Huesca, Mannheim, Hamilton, Zamościu oraz Nagrodę Artystyczną Młodych I stopnia im. Stanisława Wyspiańskiego.

Drugi film Jerzego Kuci po Refleksach, jaki obejrzelismy w czasie festiwalu to Strojenie instrumentów (2000). "Jerzego Kucię, jednego z wielkich twórców polskiej szkoły animacji, cechuje styl trochę już wychodzący z mody, ale trzymający się w klasycznym kanonie filmów animowanych.(...) Oglądając animacje Kuci poddajemy się ich powolnej narracji, specyficznemu rytmowi i sposobie opowiadania" (Joanna Pawluśkiewicz). Film opowiada o przemijaniu, zmianach, ulatywaniu obrazów, które widz obserwuje niczym podróżny z okien jadącego pociągu. "Film wyrósł z refleksji na temat życia starszego pokolenia, tego, które przeżyło wojnę. Życie tych ludzi można uznać za stracone, nie tylko za sprawą wojny, ale także tego, co się działo później. I oto pod koniec ich życia, czy może po prostu naszego życia, pojawiła się szansa na odzyskanie choć części tego, co wydawało się utracone. Niestety, okazało się jednak, że na to jest za późno" - mówił reżyser o Strojeniu instrumentów. Film uzyskał nagrody, między innymi w Ottawie, w Lipsku, Krakowie - w tym Platynową Kreskę dla najlepszego filmu 10-lecia festiwalu na Ogólnopolskim Festiwalu Autorskich Filmów Animowanych.

Z 2004 r. pochodzi film Sztuka spadania Tomka Bagińskiego. Film zrealizowany został w technice komputerowej animacji trójwymiarowej przez zespół firmy "Platige Image", która jest również producentem filmu. Jest to drugi film Tomka Bagińskiego, po Katedrze nominowanej do Oskara. O ile jednak Katedra była dziełem jednego człowieka, Sztukę spadania wykonała ekipa współrealizatorów. Streszczenie filmu brzmi nastepująco: "Atol. Zapomniana baza wojskowa gdzieś na Pacyfiku. Wysyłani są tam zasłużeni oficerowie, których wojsko nie może się jeszcze pozbyć, a którzy w wyniku wypełnionych misji stracili rozum i kontakt z rzeczywistością. Tam w oddaleniu od cywilizacji, praw i kodeksów pielęgnują swoje dziwactwa. Sierżant Al pielęgnuje miłość do młodych i dzielnych żołnierzy. Doktor Friedrich pielęgnuje swój talent fotograficzny. A stary, psychicznie zagubiony Generał tworzy sztukę. Nie na papierze i nie na płótnie. Inaczej..." Sam reżyser nie podejmuje się wyjaśniać o czym jest Sztuka spadania: "Dla jednych będzie opowiastką o wojsku, dla innych o politykach, dla jeszcze innych bardzo czarną komedią. Ja wolę uchylić się od odpowiedzi na to pytanie, zwłaszcza, że wydarzenia najświeższej historii, których jesteśmy świadkami dość mocno zmieniają odbiór tego filmu u widzów. Tego nie przewidziałem." Animowany obraz, rzeczywiście ukazuje podupadłą bazę militarną i groteskowe, rytuały wojskowe - dotyczące wprawdzie jednostek, ale uosabiające masowe działania armi. Emocje dowódców towarzyszące tym czynnościom, lub ich brak, mogą wydać się szokujące. Można odnieść wrażenie, że faktycznie uczestniczymy w powstawaniu dziwacznej sztuki dla samej sztuki - w dość niewiadomej dyscyplinie - tworzonej nieco gigantyczną, choć i archaiczną machiną. Niektóre elementy filmu zdają się nawiązywać do lat 70-tych i 80-tych (magnetofon kasetowy, mundury), niektóre nawet do czasu drugiej wojny światowej (stylizacja Doktora-fotografa), muzyka z kolei - ważny motyw, jaki pojawia się w opowieści, Asfalt Tango bałkańskiej kapeli Fanfare Ciocarlia, powstałej w drugiej połowie lat 90-tych - reprezentuje czasy współczesne. Założeniem filmu było połączenie języka animacji komputerowej z klasyczną ręczną pracą, aby uzyskać walory malarskie obrazu. Prawie wszystkie tła były malowane. Pomalowano również modele bohaterów. Rafał Wojtunik stworzył groteskowe postacie, bliskie stylistyce Dudy Gracza. Film zdobył nagrody: "Youth Oscar Animation" w Dreźnie, najlepszego krótkiego filmu festiwalu w Beverly Hills, “Jury Awards“ na festiwalu Siggraph 2005 w Los Angeles, “Best Animated Short" na festiwalu w Arizonie i Brytyjskiej Akademii Filmowej BAFTA w Londynie.

Kolejnym z najnowszych filmów jest Ichtys (2005) Marka Skrobeckiego. "Obraz został zrealizowany techniką klasycznej poklatkowej animacji lalkowej. Wszystkie postacie animowano ręcznie, a w niektórych scenach dodano efekty komputerowe. Treść nawiązuje do chrześcijańskiej symboliki. "Ichthys" oznacza po grecku rybę, ale jest też słynnym akrostychem, którego litery tworzą inicjały wyrażenia "Jesous Christos Theou Yios Soter" (Jezus Chrystus, Syn Boga, Zbawiciel). Widz może odczytać ten film jako opowieść o ludzkim losie i oczekiwaniu na spełnienie, ale równie dobrze jako anegdotkę o mężczyźnie, który nie może doczekać się w restauracji zamówionego posiłku" (KS. Gazeta Wyborcza). "Ichthys to niekonwencjonalnie opowiedziana, metaforyczna przypowieść o wytrwałości oczekiwania, nadziei i spełnieniu. Bohater filmu to mężczyzna w sile wieku. Zjawia się w restauracji, której wnętrze przypomina budowlę sakralną. Jest tam jedynym klientem. Wita go kelner o twarzy cherubina. Kelner przyjmuje zamówienie po czym wychodzi. Klient oczekuje na jego powrót... Czas mija, pokrywając wszystko patyną starości. Kiedy wreszcie ciągle młody kelner zjawia się z zamówionym daniem, klient sprawia wrażenie martwego..." (Grzegorz Wojtowicz). Aby dotrzeć do restauracji-świątyni, klient (elegancko ubrany, w jasnym garniturze i meloniku) odbył długą podróż przez morze w małej łódce, pokonując niedogodności i unikając niebezpieczeństw. Może spodziewać się, że dostąpi mistycznego przeżycia, jakim jest degustacja upragnionej ryby. Tymczasem, okazuje się, że spełnienie jego zamówienia nie dzieje się tak od razu, jak mógłby oczekiwać po restauracji. Wraz z upływem czasu, przechodzi przez różne stany emocjonalne i etapy. Na średniowiecznych w stylizacji obrazach, które wiszą na ścianach, zdaje się dostrzegać jedynie, że wszystkie namalowane postaci spożywają wszechobecne ryby. Po chwili zrezygnowania, kiedy już, już, chce opuścić restaurację, opanowuje się. Zdesperowany zamierza zapolować na imponującą rybę, pływającą w restauracyjnym akwarium i zjeść ją na surowo. Z rozpaczy usiłuje nawet nadgryźć stół, uszkadzając sobie szczękę. Szczeka przestaje się zamykać. W końcu nie potrafi powstrzymać wybuchów gniewu, które przyspieszają postępującą entropię i naruszają sklepienie w restauracji-świątyni. Tymczasem kelner, przygotowany na długie oczekiwanie, siedzi cierpliwie na brzegu morza z wędką i czeka na rybę. Kiedy wreszcie serwuje danie, może jedynie umieścić malutką, iście symboliczną rybkę - niczym komunijny opłatek - w zamarłych, otwartych ustach klienta. Widz, w bardzo subtelny i dość zabawny sposób zdaje się być wprowadzony w objawienie chrześcijańskiej tajemnicy śmierci. Mężczyzna budzi się i opuszcza restauracje, nie dbając o pozostawiony melonik. Kelner odkłada go na półkę, na której leżą już inne, zgromadzone nakrycia głowy, z różnych epok i stylów. Klient, kierując się ku słońcu, mija swoją łódkę i idzie po wodzie, unosząc się na falach. Nie widzi (a może, po prostu nie lęka się) wielkiego, podpływającego wieloryba, który go połyka, tak jak Jonasza w przypowieści biblijnej. Film otrzymał nagrody i wyróżnienia: w Krakowie, Belgradzie, Seulu, Ottawie, Wilnie.

Najnowszym zaprezentowanym filmem była Arka (2007) Grzegorza Jonkajtysa, wyprodukowana przez reżysera oraz Marcina Kobyleckiego w koprodukcji z firmą Platige Image. W pracach nad grafiką 3D, animacją postaci, domalówkami, makietami - reżyser korzystał z pomocy zespołu grafików z Polski oraz z USA - z firmy CafeFX, z którą współpracuje na co dzień. Jak zauważył Paul Debevec, przewodniczący jury festiwalu Siggraf 2007 - wybrane i nagrodzone animacje (wśród nich Arka) są doskonałymi przykładami na to, że grafika komputerowa umożliwia dziś małym, niezależnym grupom kreować filmy z doskonałymi krajobrazami, kompleksowymi charakterami i wspaniałą warstwą wizualną. Doskonałą muzykę do filmu skomponowali Paweł Błaszczak i Adam Skorupa - który jest również autorem efektów dźwiękowych. Motto Williama Shakespeare’a oraz kilka słów wstępu wprowadzają widza w treść filmu: "Nieznany wirus dziesiątkuje ludzką populację. Pozostali przy życiu, nieświadomi jego prawdziwej istoty, w ogromnych tankowcach podążają w poszukiwaniu krainy wolnej od zarazy. Rozpoczyna się exodus, przewodzi mu jeden człowiek..." Film w sposób emocjonalny opowiada o nieuchronnościach ludzkiego losu. Widzimy przeżycia mężczyzny w średnim wieku, znajdującego się na ogromnym statku i odkrywającego, iż zarażony jest wirusem. Na pobliskim lądzie widzi mnóstwo ludzkich zwłok. Mężczyzna chce skończyć ze sobą. Obraz jest bardzo sugestywny. Film nie wyjaśnia, czy jest to gra wspomnień starego, niedołężnego już umysłowo człowieka, czy też może wytwór jego wyobraźni. Postrzeganie siebie oczami starości, jako wciąż młodego, zdolnego do czynu człowieka i marzenie o ucieczce ze świata teraźniejszości. O ile grafika komputerowa pozwala zacierać granice pomiędzy światem wirtualnym i realnym - jak stwierdził Paul Debevec - w obrazie filmowym Arka udało się doskonale zatrzeć granice pomiędzy wyobraźnią a rzeczywistością. Realne pozostały emocje. Efekty dźwiękowe w filmie wzmagają ekspresję obrazu - pogłos zamykanych drzwi podkreślajacy alienację i osamotnienie jednostki w monumentalnych, mrocznych wnętrzach. Próba udźwiękowienia bohatera w sposób ilustrujący jego emocje, tak jakby każdy ruch, przełknięcie śliny, dotknięcie nieogolonej twarzy, oddechy - słyszane były przez stetoskop. Film uzyskał w 2007 r. nagrody na festiwalach w Serbii, Australii, na Węgrzech, w Polsce, na Ukrainie, w Austrii, USA, Iranie, Albanii, Japonii i Włoszech.

Na marginesie festiwalu "Polska Animacja" warto przypomnieć, że rok 2008 zapisał się wielkim sukcesem i przyniósł drugiego Oskara w historii polskiej animacji (po pierwszym Oskarze dla Tanga Zbigniewa Rybczyńskiego). Nagrodzony został film lalkowy Piotruś i wilk, będący ekranizacją baśni muzycznej Sergiusza Prokofiewa. Animacja ta powstała przy współpracy łódzkiej spółki Se-ma-for Produkcja Filmowa oraz brytyjskiej firmy BreakThru Films. Film wyreżyserowała Brytyjka Suzie Templeton. Za scenografię filmu odpowiedzialny był Marek Skrobecki, autor Ichthys.

Podsumowując przegląd polskich filmów animowanych w Amsterdamie, nie można też zapomnieć, że rok 2008 został ogłoszony Rokiem polskiej animacji. W całym kraju odbywają się dziesiątki wydarzeń uświetniających jubileusz i obchody 60-lecia polskiej animacji, objęte honorowym patronatem przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Bogdana Zdrojewskiego. Przeglądając internet, można zauważyć, że niestety dokonania polskich animatorów wzbudzają większe zainteresowanie i uznanie na świecie niż w Polsce. Może rok 2008 przyczyni się do przybliżenia twórczości animacyjnej również rodakom...

A co sądzą na temat przyszłości polskiej animacji wybitni artyści? "Nasz kraj ma przebogatą tradycję tej formy sztuki i jestem pewny jej przyszłości" - powiedział w czasie Międzynarodowego Festiwalu Animacji ReAnimacja Ryszard Horowitz, polski fotografik i prekursor komputerowego przetwarzania fotografii, mieszkajacy od 1959 r. w Nowym Jorku w USA - "Jest grono świetnych artystów i oddanych wielbicieli animacji, to jest najważniejsze."

Marzenna Donajski