Gazeta Wyborcza >  Kultura >  Artykuły

Polska odbiera naiwność

Tadeusz Sobolewski 2008-04-24, ostatnia aktualizacja 2008-04-24 14:29 Gazeta Wyborcza

Trzej pracujący w Polsce młodzi reżyserzy, dzieci emigrantów z Polski - o tożsamości duńsko-polsko-żydowskiej, francusko-polskiej i norwesko-polskiej - zakładają zespół filmowy Polskie Bastardy. W ich filmach obraz Polski normalnieje

Debata "Gazety" o "generacji nic" sprowokowała go, żeby zrobić film o tym pokoleniu, ale w innym duchu. Powstała "Piosenka i życie" emitowana w kilku francuskich telewizjach i w TVP Kultura. Jej bohaterami są dwudziestoparolatkowie, których ojcowie działali w pierwszej "Solidarności": córka zabitego górnika z Wujka, syn gdańskiego stoczniowca, syn działacza wiejskiej "S". "Solidarność" jest ich prywatną, rodzinną legendą. Klementyna, urodzona w 1980 roku, bohaterka popularnej strajkowej ballady "Nie mam teraz czasu dla ciebie", skończyła filologię. Na lekcji rozszyfrowuje razem z dziećmi symbolikę hasła "Solidarność" ("Czerwień to krew. Biel? Czystość. A dlaczego te literki są tak ściśnięte?"). Jej ojciec, autor piosenki o "Solidarności", jak się okazuje, naprawdę nie miał dla czasu dla córki, zostawił rodzinę. W ostatnim ujęciu Klementyna jak tysiące jej rówieśników leci na Zachód.

- "Solidarność" - uważa Rafael - nie pasowała ani do tamtego, ani do tego ustroju. Była czymś w rodzaju "trzeciej drogi" między komunizmem a kapitalizmem. O czymś takim marzyli wspomagający ją młodzi Francuzi rozczarowani socjalizmem Mitterranda. W Polsce dziwiono się: po co robisz taki film? A ja odkryłem, że "Solidarność" żyje w młodych Polakach. Są z niej dumni. Trzeba było kogoś z zewnątrz, żeby to z nich wydobyć. Nie mogą tego głośno powiedzieć, bo naokoło wszyscy narzekają, że miało być inaczej.

Pokolenie kawy i likieru

Trzeci "bastard" - Leiv Igor Devold, rocznik 1977 - musi uporać się z innym mitem. Od dziecka mieszkał w Oslo. Nosi imię po słynnym wikingu Leivie Eirikssonie, który w X wieku popłynął do Ameryki i Grenlandii. W 1931 r. dziadek Devolda podczas duńsko-norweskiego sporu brał udział w okupacji Grenlandii na rzecz Norwegii. Leiv Igor kończy w Polsce swój film dyplomowy - dokument o norweskim dziadku. - Podróż na Grenlandię zbliżyła mnie do niego. Był skomplikowana postacią: norweskim patriotą, narodowcem oskarżonym o kolaborację z Niemcami. Chcę poznać swoją norweską historię rodzinną, żyję pod jej ciśnieniem, tylko w Polsce czuję się od niej uwolniony.

Leiv żyje nie tylko w dwóch krajach, ale jakby w dwóch czasach. Bo oba kraje są w różnych fazach rozwoju. - W Polsce głosuję na lewicę, bo jest za słaba; brakuje przeciwwagi dla polskiego liberalizmu skojarzonego z konserwatywnym katolicyzmem. A w Norwegii robię się bardziej zachowawczy. Łatwo tam być lewicowcem, skoro ma się pieniądze z ropy.

Polscy rówieśnicy kojarzą mu się z pokoleniem norweskich dziadków budowniczych. On sam, jak mówi, należy do pokolenia "kawy i likieru", które przyszło "po obiedzie i deserze". "W Norwegii nie chce się już ludziom pracować, Polska pracuje pełną parą". Latem w Oslo słyszy się polski język. "Polacy przyjechali budować Norwegię, kiedy zbudują Polskę?" - myśli Leiv. Czego mu u nas brakuje? Poczucia odpowiedzialności za kraj. Pozytywnego nastawienia.

Dwukulturowość to nie ciężar, ale bogactwo - uważa. Kiedy na promie z Oslo do kabiny wchodzi nowy pasażer i mówi: "cześć" albo "hi" - jemu obie możliwości pasują. Jedzie teraz na festiwal krótkiego metrażu do Grimstad - "z dumą, żeby przedstawić norweskim kolegom swoje polskie filmy". Na koniec mówi: "Zetknięcie z Polską odebrało mi naiwność".

Polska jako prowokacja - wywiad

Rozmowa z Jacobem Dammasem, autorem filmu "Kredens" i współzałożycielem zespołu Polskie Bastardy

Tadeusz Sobolewski: Jak się czułeś, kiedy pukałeś do drzwi mieszkania, które 40 lat temu twoja rodzina musiała opuścić?

Jacob Dammas: Jazda do Polski to była prowokacja. Dla mojej rodziny w Danii i w Izraelu Polska to było tabu. Ja to tabu przełamałem. Ale kiedy stałem tam, na ciemnej klatce schodowej, naprawdę się przestraszyłem. Nie wierzyłem, że może powstać film o pukaniu do drzwi. Wspierał mnie Marcin Sauter, operator: spokojnie, to się uda. Zależało mi, żeby się udało nie tylko mnie jako reżyserowi. Czułem też, że jestem reprezentantem rodziny. Jedynym, który pojechał do Polski.

Wychowywano cię na Duńczyka?

- Rodzice chcieli zapomnieć, że mamy inne korzenie.

Może nie chcieli, żebyś cierpiał z powodu Polski jak oni?

- Może. Na Boże Narodzenie mieliśmy zawsze choinkę, tyle że u nas wisiały na niej zabawki chanukowe. Chodziło o to, żeby się za bardzo nie odróżniać. Ale ja nie zgadzałem się z moim krajem. Identyfikowałem się raczej z imigrantami, którzy dali Danii nowe kolory. Kiedy 10-15 lat temu zaczęto u nas mówić o "prawdziwie duńskich wartościach", pomyślałem, że nie jestem takim znowu Duńczykiem.

Pierwszy wyłom to była przyjaźń z Niemcem Helge Rennerem, z którym teraz robimy film o Darłowie. Helge interesował się polskimi Żydami. Była w tym fascynacja i strach, bo miał kiedyś wujka esesmana. A tu pierwszy raz spotyka Żyda, i to jeszcze z Polski. Zaprosiłem go do nas na kolację, na święto Pesach. To był szok dla rodziny - mój najlepszy przyjaciel: Niemiec.

A Polska?

- Początek flirtu był na studiach w Berlinie. Zacząłem wtedy chodzić na polskie konwersacje i przypadkiem dowiedziałem się, że powstaje szkoła Wajdy. Pojechałem do Warszawy, jeszcze bardzo źle mówiąc po polsku, i przedstawiłem im temat filmu: "Gomułka i ja". Powiedzieli: idź swoją drogą, przecież nie pamiętasz Gomułki, spróbuj raczej wyciągnąć wiadomości o swojej rodzinie. Posłuchałem. Ale jedyne, czego się dowiedziałem, to była legenda o kredensie. Kiedyś przy obiedzie wujek na serwetce naszkicował mi ten legendarny kredens. Zabrałem serwetkę, pojechałem do Polski i przedstawiłem temat filmu: kredens.

Wizyta we Wrocławiu nie odrzuciła cię od tego kraju?

- Moja pierwsza Polska to była szkoła Wajdy. We Wrocławiu było inaczej, dość strasznie. Ale chciałem przełamać blokadę, i to obustronną. Robiłem to nie tylko dla mojej rodziny, ale też dla dawnych sąsiadów, którzy musieli żyć z tym, że naraz nie ma Żydów w ich kamienicy. Cieszę się, że poznałem pana Augustyna, który przejął mieszkanie dziadków. Czułem, że chciał nas poznać.

Pytał, w jakiej tradycji jesteś wychowany i czy "kiwasz się przy modlitwie"...

- Było nawet gorzej. Na początku krzyczał na mnie za mojego dziadka: "Ten komunista!". A wiadomo, że w Polsce "komunista" to zły człowiek. Ale potem dał mi kanapki na drogę i powiedział: proszę pozdrowić mamę.

Kredens się nie znalazł?

- Doszedłem do wniosku, że to musiał być mebel poniemiecki. Chciałem trafić do potomków ludzi, którzy tam mieszkali przed wojną. Ale przecież nie o kredens chodziło w tej podróży. Ważne było dla mnie pokazać się, że jestem. Duńska terapeutka, przyjaciółka mamy, powiedziała mi ciekawą rzecz: to przecież nie był twój kredens. Trzeba w życiu znaleźć swój własny kredens. Myślisz, że on jest tam? A może jest w Kopenhadze, tylko ty o tym nie wiesz? W Danii czujesz się winny, bo jest ci za dobrze, nikt cię stąd nie wyrzucał...

Zostaniesz w Polsce?

- Ludzie mnie pytają, dlaczego tu jestem, przecież mam tak fajnie na swoich wyspach. A ja chciałbym być i tu, i tu. Fizycznie się nie da, ale mentalnie - tak. Tu się cały czas przekracza jakieś granice. Dlatego potrzebuję kogoś, kto by mnie wspierał. Jest moja polska dziewczyna, jest szkoła Wajdy, jest mama, z którą zacząłem rozmawiać po polsku. Ale potrzebny mi jest jeszcze zespół ludzi podobnie myślących. W takim zespole mielibyśmy większą siłę przebicia, miejsce do dyskusji, nie wykluczam też wspólnie zrealizowanego projektu.

Stąd pomysł Polskich Bastardów. Jesteśmy w podobnej sytuacji - Lewandowski ma w odwodzie Francję, Devold ma Norwegię. Jest jeszcze Igor Chojna z Kanady. Każdy z nas ma do czego wrócić. My mamy taki ostry zoom na dwa kraje. Znam złe i dobre strony Danii i Polski. Mogę jak kameleon czasem być bardziej Duńczykiem, czasem bardziej Polakiem. A czasem jestem po prostu z Europy.

Rozmawiał Tadeusz Sobolewski

Źródło: Gazeta Wyborcza