Jak właściwie kochali romatycy?

2010.03.30 Nasza Polonia

W jakiej mierze i dlaczego powielamy trójkąt: żona, mąż i kochanka? Czy jego oryginalne wydanie, miłość Delfiny Potockiej i Zygmunta Krasińskiego, który poślubił Elizę Branicką  godne jest naszej uwagi? 

Kiedy arystokracja rozpoczęła rachunek sumienia i po rozbiorach zainwestowała Paryż, mogła mu zaoferować o wiele więcej niż zwykle spodziewano się po uchodźcach. Książę Adam Czartoryski  wykupił jedno z arcydzieł paryskiej architektury z czasüw Ludwika XIV-go, mocno podupadły i służący wówczas za magazyn łóżek wojskowych - Hotel Lambert.. Odrestaurował go angażując najwybitniejszych architektüw, pejzażystów i malarzy. I w pałacu tym piękna Delfina Potocka swą grą i śpiewem magnetyzowała salonową publiczność, koncertował Chopin, a sam książę wysyłał tajnych posłańców na Wschód,  do Turcji i na Bałkany. Ów prawdziwy mąż stanu błyskawicznie wyciągnął wnioski z klęski powstania listopadowego. Jeśli szansa na wojskowe pokonanie armii carskiej jest raczej niewielka, należy działać pośrednio i osłabić ją dążąc do przyśpieszenia konfliktu rosyjsko-tureckiego.

"Otwiera ją. Warstwa po warstwie. Gorset, zbyt ciasny, uwierający w żołądek. Haftki są oporne, musi je rozchylać powoli, najpierw tę górną, potem tę na dole, wreszcie się poddają.(...) Na podłodze leżą jej czerwone pończochy. Jego halsztuk, tużurek, kamizelka, biała koszula z ozdobnym gorsem, szelki. Razem, nadzy leżą pod zmiętymi prześcieradłami. Poeta i ta, którą ukochał. Dla której wiersze cisną się pod pióro. Dla której będzie szukał słowa wszechwładnego. Jego muza. Jego Beatrycze.

• Ty dla mnie wyobraźnią - mówi jej. - A ja dla Ciebie myślą. Wyzwoleniem."

Podobny styl wzbogacają monologi wewnętrzne potrzebne do wyrażenia odczuć.  Zastępują zwykłe opisy rzeczy, pośród których żyli romantycy, niezbędne dla przywołania materialnej codzienności. Tej błyskotliwej i tej uwierającej. 

"- Czy wszystko w porządku? - pyta Delfina. - Czy dobrze się czujesz?

Eliza czuje się doskonale. Naprawdę  doskonale. Może tylko herbata była zbyt mocna. W Niemczech herbata ma kolor słomy. Ale to nie tylko herbata. Ani fetor stęchlizny wypełniający salon. To cały atak zapachów. Piżmo z odrobiną kwaśnej woni potu. Kurz i myszy. Suszone winogrona. Zapachy z ciemnych szpar w otomanie, z foteli pokrytych materią. Zapachy, które każą jej wstrzymać oddech, a potem wciągać powietrze małymi łyczkami, jakby to mogło pomóc." 

Kiedy para romantycznych kochanków rozszerza się w trójkąt, utrzymanie miłości jak i małżeństwa wymaga subtelnej dyplomacji. Właśnie ta, uprawiana przez naszych bohaterów sztuka ujawni czytelnikowi bogatą  sieć reguł przestrzeganych na salonach. Ale też i niuanse, całą gamę odcieni, jakie pasja wygrywa na partyturze ich historii. Proza Ewy Stachniak wprowadza nas na tamte polskie salony, gdzie usłyszymy echo innego trójkąta utworzonego przez tych samych bohaterów. Oto z Hotelu Lambert, z apartamentów na rue Trochet przeniknie ów potrójny prąd, jaki drąży naszą tożsamość po dziś dzień:  prąd świadomości obowiązku działań na rzecz odzyskania państwa, potrzeba kultywowania więzi rodzinnych i dbałość o aktywną obecność na scenie paryskiej. Gdyż czym okazało się w istocie zadomowienie się polskiej arystokracji w Paryżu? Czy tylko naszą szansą na odzyskanie niepodległości? Czy również szansą dla Francuzów na eksport struktur republiki? Na ekspansję swojej myśli politycznej, ale też i na wzbogacanie się kulturowe talentami pochodzącymi z polskiej ziemi? Majątkiem Branickich, Krasińskich, Potockich? W konkurach o rękę Elizy Zygmunt stanie obok hrabiego Walewskiego, syna Napoleona i Marii,  hrabiego de Montfort, siostrzeńca Napoleona. 

" Z Petersburga dochodzą wzmianki, że car życzy sobie, aby Eliza i Zofia poślubiły rosyjskich książąt i żeby ich bracia zaczęli myśleć o karierze w carskiej armii. Łaska carska na pstrym koniu jeżdzi, a jego życzliwość bardzo ciąży Branickim. Nie mogą go drażnić, zważywszy na to, że większość ich dóbr leży na terenie Rosji, ale mogą oddzielić fortunę rodzinną od polityki Petersbourga. Eliza, ze swoim posagiem 14 milionów rubli, może niewątpliwie wybierać i przebierać." 

Związki polsko-francuskie zaczynały pleść się gęstym ściegiem pasji, pragnień wolności, również tej osobistej, walką o przyszłość, już świadomej pomruku rewolucji...

Ewa Stachniak nie omieszka wprowadzić do swej powieści Wincentego Krasińskiego, generała w armii napoleońskiej, gdyż właśnie miłość ojcowska, w jakiej wychował syna, miała wyraźny wpływ na poglądy poety i zaważy na jego decyzji poślubienia Elizy. Oto z ich historii wyłoni się jeszcze jeden trójkąt: Zygmunt kochający ojca, rozumiejący obowiązek posłuszeństwa, kochanek Delfiny, lubianej, podziwianej i... akceptowanej w tej roli przez starego generała.  To jedna z cech miłości romantycznej nieczęsto brana pod uwagę, chyba że przez psychologów. W ten sposób ów układ geometryczny osiągnął swą równowagę, gdyż zrodził się jednocześnie w wielu, nie wchodzących z sobą w kolizję wymiarach. Warto się zastanowić nad tak pojmowaną dojrzałością romantyczną. Zdolnością do swoistej koegzystencji w wielu rolach, koniecznych dla stawienia czoła jednocześnie ambicjom, pragnieniom i regułom życia w społeczeństwie. Hrabia Zygmunt, poeta, potrzebował dwóch kobiet: jednej - o duszy artystki, ale żywej, pięknej muzy, stale inspirującej. I żony dla kontynuacji rodu, zarządzania codziennością. Obyczaje artystokracji epoki dopiero co wyszłej z libertynizmu, postawa ojca - dopuszczały podobne współistnienie, znajdując akurat takie rozwiązanie dla krnąbrej natury ludzkiej. Model wiktoriański zawita dopiero w następnej epoce. 

Tak więc  ślub Zygmunta z Elizą nie przerwał zwyczajów bywania u siebie skoligaconych przecież pań Branickiej i Potockiej. Jednak kochankowie romantyczni żyli przecież i poza salonami. Pewnego dnia Delfina zaprowadzi Elizę do dentysty, nazywanego wówczas przez Polaków ząbnikiem, przypomina autorka powieści. Przeżyć taką wizytę wymagało równej odwagi, jak przystąpić do powstania i znależć się na polu bitwy. Porównanie to nie przyszło mi na myśl wyłącznie z powodu widma cierpienia, zawisłego w obydwu przypadkach. Jak zobaczymy, nie tylko ono łączy oba miejsca. 

"Gabinet doktora Keepa zdobi para słoniowych kłów, rozdziawiona paszcza krokodyla, wysuszone jaszczurki, żółwie i szkielety węży. W rogu pokoju stoi egipska mumia, tuż obok niej mała ozdobna szafka, a w niej ekspozycja sztucznych szczęk i zębów. (...) Doktor Keep zapewnia hrabinę Krasińską, że nauczył się rozmawiać nie oczekując odpowiedzi. Szczególnie wysoko cenioną przez słabszą płeć, choć musi wyznać, że zdumiewa go u kobiet odporność na ból. O wiele większa, niż im to się powszechnie przyznaje.

- Zapewnie zgadza się z tym łaskawa Pani - powiada doktor Keep, wybierając hak spośród instrumentów leżących na czystej płóciennej serwetce. Dzisiaj może stwierdzić z ulgą, że nie ma konieczności ekstrakcji (....), choć ekstrakcja byłaby rozwiązaniem o wiele szybszym niż czyszczenie ubytku i wypełnianie go złotym listkiem, kiedy to każda kolejna warstwa wymaga precyzyjnego i starannego ułożenia. (...)

Zęby z Waterloo, powiada doktor Keep. Pokłosie bitwy. Zdrowe i mocne, jak młode ciała poległe w kwiecie wieku. Pani hrabina, winna je, oczywista, wziąć pod uwagę, jeśli takie jest jej życzenie, choć jego zdaniem zęby porcelanowe mają o wiele więcej zalet. On osobiście rekomenduje niezniszczalne zęby Fonziego. Przed wypalaniem do każdego zęba zostaje przyspawana platynowa szpilka, którą można go przymocować do podkładu. Te najnowsze zęby są wypalane z różnych glin, celem uniknięcia tej nienaturalnej i, madame musi przyznać, nieco upiornej bieli porcelany. Zęby niezniszczalne, w odróżnieniu od zębów z Waterloo, nigdy nie czernieją."

Malowniczość romantyków zyskuje na głębi, kiedy pozwala im się pojawić  przed nami w orszaku szczegółów, nieodłącznie i natrętnie towarzyszących ich życiu. Wymagania duszy, natchnienia twórcze rodziły się  przecież w głowach osadzonych na kłopotliwym organiźmie, szukającym ochrony przed zębem czasu.

Z powieści tej miłość, poezja, spory o Polskę, ale i umiejętność rozsadzenia ludzi przy stole tak, aby uniknąć konfliktów, przedziera się  ku nam z odległości i przypomina nie tylko klimat salonów przyjmujących Chopina. Pewien paradoks naszego stosunku do romantyzmu pochodzi bardziej od tradycji jego interpretacji. W programach szkolnych, opracowaniach badaczy spotykamy głównie poezję i dramat, to one przekazały obraz romantycznej twórczości. Po inne zapisy ówczesnych autorów z rzadka sięgają współcześni pisarze czy wydawcy. Dlatego praca Ewy Stachniak nad listami swych głównych bohaterów zachęci wreszcie do przybliżenia naszej bogatej i wartościowej literatury epistolarnej. Może wówczas Polaka portret własny, zachowany na tamtych kartach odkryje nam inne wzory? Autorów cierpiących, których pióro jednak potrafiło być dowcipne, cięte i tworzyło, oprócz wizji, równie dobrze prozę bystrych obserwacji, porównań oraz analiz cech różnych narodów, pośrod których przypadło im żyć. Taka wiedza jest nam szczególnie potrzebna, gdyż mimo, choć i dzięki wywalczonej niepodległości znaleźliśmy się znowu na salonach europejskich, a nawet światowych. Wypadałoby utrzymać to miejsce. A Zygmunt Krasiński, z podstawy swego trójkąta potrafi jeszcze zainspirować inne złaknione celnych zdań umysły.

Zamieszkały już z Elizą, musi podzielić się swymi wrażeniami z koncertów. Pisze więc z Warszawy do Delfiny: 

"W salonie Branickich niejaka Kalinowska usiadła do fortepianu. Słyszałaś Ty kiedyś ryk krowy tyrolskiej, pisk rozkochanego kota, skomlenie psów zgromadzonych nad ścierwem? Tyś mnie słyszała, ale przysięgam Ci, że lepiej śpiewam. I człowiek, który słyszał Malibranową i Ciebie, tam stał i sluchać musiał, i nie plunąć! Wciąż Twój głos krąży mi nad uszami, jakby tarcza melodii przeciwko tym nożom pisku." 

I jeżeli autorka zatytułowała swą powieść Dysonans, cytując w motcie zdanie z listu Delfiny do Frederyka Chopina: "Au total, żywot ten jest tylko ogromnym dysonansem...", ten dysonans widziany z perspektywy późniejszych dokonań ludzkości przesunął się nieco w stronę harmonii. Swoistego bezpieczeństwa ofiarowanego czasem przez historię. Historię pięknych opowieści.

Ów Zygmunt, romantyczny polski znawca kobiet w swych wizjach tak jeszcze ujrzał nas, kobiety, jakie nadejdą po nim. Oświadcza Elizie: 

" Czarnooka, ciągnie Zygmunt, naciskając klawisze od przypadku do przypadku - to kobieta przyszłości. To kobieta, która już nie potrzebuje ramienia meżczyzny, żeby iść, dokąd chce. Tylko, że przestała być boginią. Silna i namiętna, będzie rodzić i zabijać z taką samą siłą i determinacją. Nie potknie się na swojej drodze, nie spłoszy. Będzie szła, nawołując, będzie rozprawiała o państwach i ludziach, będzie wymyślała maszyny parowe. Anioł, niestety, zejdzie do rzędu ludzi - dodaje Zygmunt i zamyka z hukiem wieko fortepianu. Miłość zostanie zredukowana do pożądania, wszelka słabość i pokora będą starte z powierzchni ziemi".  

Wizja spełniająca się na naszych oczach? 

Magda Dunikowska , Paryż