Gazeta Wyborcza >  Artykuły

Nasza kosztowna zabawa w wolność

Seweryn Blumsztajn "Gazeta Wyborcza" 2008.03.08 11:41 Gazeta Wyborcza

Czytać o sobie w gazetach tyle obrzydliwości - to było traumatyczne przeżycie. Gdzieś we mnie zapadły te inwektywy i zadecydowały o moim losie. Całe moje późniejsze życie było próbą pokazania, że to nieprawda

W historii Polski wiele razy młodzi ludzie chcieli podpalić kraj, w 1968 roku w wielu krajach młodzież chciała podpalić świat, ale my? My o tym nawet nie myśleliśmy. Nie czuliśmy się jak podchorążowie w listopadową noc. Nie chcieliśmy tego wiecu, wiedzieliśmy, że to jest nasz ostatni akt protestu, nic więcej zrobić nie możemy. Wiedzieliśmy też, że wiec to przekroczenie niepisanego tabu - tego nam już nie darują. Tylko że nie mieliśmy innego wyjścia. Dwóch z nas - Adama Michnika i Henryka Szlajfera - relegowano z Uniwersytetu, nie mogliśmy ich przecież oddać bez walki.

Czy wierzyliśmy, że władza się cofnie? Chyba nie. Nie przypominam sobie żadnych rozważań, co dalej, jak się mogą potoczyć wypadki. Spieraliśmy się, czy na wiec przyjdzie sto osób, czy pięćset. Ale co będzie po wiecu? Nie pamiętam. Nawet Jacek Kuroń, który zawsze gotowy był ci wytłumaczyć, że rewolucja jest tuż-tuż, i wiedział, kiedy i jaki oddział klasy robotniczej się zbuntuje - nawet on nie wiedział, co dalej, i nie wieszczył rewolty całej młodzieży akademickiej. Był tylko pewien, że wsadzą jego i Karola Modzelewskiego (obaj byli na zwolnieniu warunkowym).

Bardzo to było młodzieńcze, niezbyt mądre i odpowiadało wszystkim polskim powstańczym stereotypom: larum grają, to się idzie w bój. A pisali potem w prasie, że to sami Żydzi.

***

Komandosi, grupka młodzieży na Uniwersytecie Warszawskim, nazwana tak przez pierwszego sekretarza komitetu uczelnianego PZPR Andrzeja Jezierskiego, bo robili - jak mówił - desanty na różne publiczne spotkania i debaty. Zadawali trudne pytania, pyskowali o Katyniu, pakcie Ribbentrop-Mołotow, procesach moskiewskich. Próbowano komandosom robić dyscyplinarki i wyrzucić z uczelni, ale broniła ich liberalna profesura. No i skończyło się protestem po zdjęciu "Dziadów" i wiecem na UW.

To komandosi byli głównymi bohaterami marcowej prasy, kwintesencją zła, emisariuszami światowego syjonizmu, wrogami Polski i socjalizmu.

Według klasyków marcowej publicystyki Ryszarda Gontarza, Marii Osiadacz czy Aliny Reutt, komandos był dzieckiem komunistycznego dygnitarza, chodził do ekskluzywnej śródmiejskiej szkoły i mieszkał w okolicy ulicy Koszykowej i alei Przyjaciół. "W dzieciństwie oglądali świat przez szyby służbowych samochodów swoich ojców" - pisał Gontarz.

Komandos był też Żydem. Najlepszym dowodem oczywiście było kilka ewidentnie żydowskich nazwisk, takich jak moje czy Józka Dajczgewanda, ale wystarczyło niewyraźne imię babci, Róża na przykład.

Komandos gardził patriotyczną tradycją. Więc też jego zaangażowanie w obronie „Dziadów” było cyniczną manipulacją.

I wreszcie, swoją obcość polskiemu narodowi komandos udowodnił ostatecznie, uciekając, kiedy już narozrabiał, czyli emigrując.

Ten stereotyp komandosa pracowicie ilustrowała prasa marcowa i polityczni przywódcy w przemówieniach. Przywoływano nazwiska dzieci byłych czy aktualnych partyjnych dygnitarzy, które z nami nic nie miały wspólnego lub nawet nie bardzo były dygnitarskie, ale za to żydowskie. Opisywano nasz rozpustny tryb życia, na przykład że Ewa Zarzycka na socjologicznym zjeździe "gasiła papierosy w dżemie". Z opowieści o bananowej młodzieży (banan symbol luksusu w PRL) najciekawszy był reportaż o Teresie Boguckiej (przyzwoita katolicka rodzina) i Wiktorze Góreckim (u niego z pochodzeniem rasowym jest gorzej), jak poszli na wędrówkę w Bieszczady z osiołkiem (nie pamiętam już, jak go zdobyli). Tym wesołym historyjkom towarzyszyły obelgi, inwektywy, oskarżenia.

Ze stereotypem trudno polemizować, bo zawsze jest w nim źdźbło prawdy. Tak, to była elitarna młodzież, w większości dzieci warszawskiej inteligencji. Pytania typu "czy rządząca w krajach socjalistycznych nomenklatura jest już klasą społeczną, czy tylko warstwą" interesują tylko elitarną młodzież. Chyba zawsze i wszędzie tak było.

Były też śródmiejskie licea i dobre adresy, chociaż w trakcie kolejnych politycznych awantur na UW środowisko komandosów bardzo się rozszerzało, na przykład o grupę z akademika na Kickiego pod wodzą Józka Dajczgewanda.

Czy dużo było Żydów? W czasach, kiedy poważni ludzie liczą Żydów w powojennej bezpiece, nie unikniemy odpowiedzi na to fundamentalne pytanie. Było dużo. Może nie tak dużo, jak wtedy pisano, ale byli. Jeden, Józek Dajczgewand, nawet znał jidysz, bo chodził w Łodzi do żydowskiej szkoły. Nie będę liczył, bo nie chcę i nie wiem nawet jak. Wielu z nas nie bardzo się z tym żydostwem utożsamiało. Tu każdy przypadek jest inny i tylko kryteria rasowe są jasne i proste.

Nie warto też przekonywać nikogo, że byliśmy polskimi patriotami. Nasz patriotyzm był na pewno lepszej próby niż tych, którzy o jego brak nas oskarżali.

Natomiast prawdą jest, że byliśmy lewicowi. Niektórzy z przedwojennych komunistycznych domów, inni, bo byli wychowankami Jacka Kuronia z czerwonego harcerstwa, a większość dlatego, że to był jedyny język rozmowy o społeczeństwie, jaki znaliśmy. Nasze uniwersytety były marksistowskie i nasi mistrzowie uważali się za marksistów. Taki był czas i takie były lektury. Marcowe pałki i wyroki przyspieszyły naszą ucieczkę od marksizmu, z lewicowości niektórzy nie wyleczyli się nigdy. W dodatku symbolikę narodową i towarzyszący jej język zawłaszczyli wtedy moczarowcy, więc myśmy się do takich symboli odwoływali ostrożnie. Na tym zresztą poległa frajda walki o "Dziady", że mogliśmy przeciwko moczarowcom wyciągnąć narodowy sztandar.

***

To jednak było dość traumatyczne przeżycie - czytać o sobie w gazetach tyle obrzydliwości. A w dodatku z tych nielicznych kawałków drukowanego słowa, które docierały do celi, usiłowałem wyczytać wysokość mojego wyroku. Gdzieś we mnie zapadły te inwektywy na mój temat i zadecydowały o moim losie. Całe moje późniejsze życie było właściwie próbą pokazania, że to nieprawda.

Pierwsze pięć lat mojego życia mieszkaliśmy we Wrocławiu, ojciec był dyrektorem fabryczki win owocowych, czyli jabcoków. Miał służbowy samochód i czasem zimą podrzucał mnie do przedszkola. Nigdy potem nie miał już służbowego samochodu, pracował jako chemik przy materiałach wybuchowych, ale ja w czasie procesu okropnie się denerwowałem, że mi ten samochód wyciągną. Udowodnią, że jednak "oglądałem świat przez szyby...". Potem tak już było zawsze. Nie wyemigrowałem po wyjściu z więzienia z wielu powodów, ale też dlatego, że nie będzie mi mówił jakiś Gomułka, czy jestem Żydem, czy Polakiem. Zawsze kiedy mnie wsadzano w czasach Komitetu Obrony Robotników i usiłowano przesłuchiwać, miałem ochotę powiedzieć esbekowi: no to porozmawiajmy teraz o Żydach, prawdziwych patriotach i obrońcach interesów klasy robotniczej. I kiedy postanowiłem wracać z Paryża do Polski w 1985 r., to też miał być taki postmarcowy gest: proszę, tylu z kraju ucieka, a jeden syjonista wraca.

Nigdy o to nie pytałem moich przyjaciół, ale miałem wrażenie, że oni też całe życie zmagają się z tamtymi, powielonymi w setkach tysięcy egzemplarzy gazet i powtarzanymi na tysiącach wieców obelgami. Te wszystkie późniejsze heroiczne biografie komandosów: Kuroń, Modzelewski, Michnik, Lityński, Toruńczyk, Bogucka, Sawicki i wielu innych. Szli przez KOR, "Solidarność", stan wojenny, internaty, więzienia, konspirę. Musieli mieć wciąż w tyle głowy, co o nich pisano w marcu '68.

To zresztą jakoś wraca. Stworzony przez marcowych propagandzistów stereotyp komandosa, który wprawdzie walczy z komuną, ale jest właściwie kwintesencją żydokomuny, okazuje się użyteczny i w wolnej Polsce. A to prawicowy kwartalnik opublikuje zeznania sprzed ponad 30 lat jednego z aresztowanych w marcu '68 o bananowej młodzieży ze śródmiejskich liceów, a to w jednej z gazet ukaże się reportaż o alei Przyjaciół z Adamem Michnikiem w roli głównej, czy wreszcie pan premier powie coś o rodzicach z KPP twórców "Gazety Wyborczej".

Lewicowy ton marcowych rezolucji studenckich, komunistyczni rodzice wielu czołowych komandosów uwierają dziś polską prawicę, tak jak przeszkadza jej ogromna rola komunistycznych dysydentów i ludzi lewicy w całej historii oporu przeciw komunizmowi - od Października '56 do "Solidarności". Marcowy obraz komandosów jako dzieci czerwonej burżuazji, które jeśli wystąpiły przeciw władzy, to tylko dlatego, żeby poprzeć jednych komunistów przeciw drugim - to prawicy pasuje.

***

Młodzież wiecowała na uczelniach. Protestowała przeciwko kłamstwom prasy, cenzurze, biciu kobiet przez ORMO. Mówili o socjalizmie, ale chcieli, żeby było więcej wolności. Gdy wychodzili na ulice, pałowano ich.

Stopniowo SB wyłapywało wybieranych na wiecach członków komitetów studenckich. Relegowano ich z uczelni, brano do wojska, wyrzucano z pracy solidaryzujących się ze studentami naukowców. W końcu marca dogorywały już strajki okupacyjne na uczelniach - ostatnia broń studentów. Było już właściwie po wszystkim.

Od początku było jednak widać, że inteligencka rewolta to co najwyżej tylko pretekst dla partii, żeby załatwić swoje sprawy. Prasa i telewizja opowiadały o zupełnie innej rzeczywistości. O syjonistycznym zamachu stanu i o dzieciach byłych stalinowców żydowskiego pochodzenia, które wyprowadziły polską młodzież na ulicę, by przejąć władzę w interesie Izraela. Na wielotysięcznych wiecach załogi zakładów pracy uchwalały rezolucje z poparciem dla Towarzysza Wiesława. Transparenty postulowały: "Studenci do nauki", "Pisarze do piór" i ten najsłynniejszy "Syjoniści do Syjamu". W każdym miasteczku, w każdej większej, a często i mniejszej instytucji trzeba było znaleźć jakiegoś Rozenkranca i na otwartym i obowiązkowym dla wszystkich zebraniu partyjnym potępić go za sprzyjanie syjonizmowi, a potem wyrzucić z pracy. Gdy brakło syjonistów, brano dowolnego inteligenta, najlepiej o obco brzmiącym nazwisku.

Wszystko to było ponurym teatrem absurdu. Szczególnie oskarżenia o syjonizm czy o sprzyjanie Izraelowi w wojnie z Egiptem. Ktoś niedawno przypomniał dowcip z tamtego czasu:

- Czy wiesz, jak pisze się syjonista?

- Nie jestem pewien, ale przed wojną pisało się przez ż z kropką

I ci przedwojenni oenerowcy z Paksu, którzy znowu poczuli wiatr w żagle i publikowali apele z gorącym poparciem narodowego stanowiska Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

Zrobiło się wyjątkowo paskudnie, więc ludzie zaczęli uciekać. "Batory" w trakcie wycieczkowych rejsów przestał zawijać do portów, bo wszyscy wysiadali. Inny marcowy dowcip:

- Kto zostanie w Polsce, kiedy otworzą granice?

- Kilku wahających się Żydów.

O tym wszystkim naczytałem się i nasłuchałem dopiero po wyjściu z więzienia. Siedziałem przecież od 8 marca, a nawet gazety nam cenzurowano, wycinając wszystko, co się z tzw. wydarzeniami marcowymi wiązało.

Ale właściwie nie było lepszego miejsca, by spędzić te kilka parszywych miesięcy. Z dala od hańby obrzydliwej kampanii antysemickiej, beznadziejnych prób protestu studentów, histerii ludzi, którzy dowiadywali się nagle, że są inni, gorsi i mają natychmiast wyjeżdżać. Pożegnań na dworcu Warszawa Gdańska. Czy zostałbym w Polsce, gdybym wtedy nie siedział?

***

Marzec był hekatombą polskiej kultury. Poza okresem stalinowskim nigdy nic takiego się nie wydarzyło. Wyrzucano z pracy wybitnych naukowców, relegowano studentów, rozwiązano całe wydziały uniwersyteckie. Katedry obejmowali "marcowi docenci", na czele wydziałów i uniwersytetów stawały zera moralne i intelektualne. Wydawano żałosne propagandowe powieści, a najwybitniejsi pisarze mieli zakaz druku.

Nastrój przygnębienia i beznadziejności pogłębiła jeszcze hańba polskiej interwencji w Sierpniu '68 w Czechosłowacji u boku sojuszniczych wojsk. Na protest zdobyli się tylko Jerzy Andrzejewski, Zygmunt Mycielski i grupka niedobitków ze środowiska komandosów. Inteligencja polska była złamana na kilka lat. Jan Józef Lipski opowiadał mi, jak próbował w grudniu 1970 roku zebrać podpisy pod listem protestującym przeciwko masakrze robotników na Wybrzeżu. Musiał się wycofać, odmówili najszlachetniejsi i najodważniejsi - Antoni Słonimski, Maria Ossowska.

Bardzo trudno zmierzyć się z faktem, że cały ten dramat zaczął się od naszej "zabawy w wolność" na Uniwersytecie. Mieliśmy wtedy 22-23 lata, nawet ci starsi byli bardzo młodzi: Jacek Kuroń miał 34 lata, Karol Modzelewski 30. Publikują czasem nasze zdjęcia ze studenckich indeksów - to twarze dzieci.

Jednak po 40 latach czas zadać sobie pytanie o naszą cząstkę odpowiedzialności. Czy zabrakło nam tylko wyobraźni, czy byliśmy narzędziem w czyichś rękach? Czy był taki moment, kiedy można było i należało się zatrzymać i czy można było uniknąć tych wszystkich nieszczęść?

Najpopularniejsza była zawsze teoria prowokacji: manipulowani przez SB dostarczyliśmy pretekstu moczarowcom do antyinteligenckiej i antysemickiej kampanii.

O prowokacji nie warto rozmawiać, wszystkie papiery są już na stole - nie było wśród nas żadnych agentów, poprzez których mogliby nami manipulować. Co to zresztą za prowokacja, po której wybucha protest na taką skalę. A pretekstu rzeczywiście dostarczyliśmy. Wszystko wskazuje na to, że spora część aparatu partyjnego czekała tylko na sygnał, żeby ruszyć. Oni chyba rzeczywiście wierzyli, że Żydzi wszędzie rządzą i jak się ich wyrzuci, a władzę obejmą prawdziwi Polacy, znajdą się wreszcie lepsze posady i mieszkania. Niektórym zresztą się to udało.

"Nie dawać pretekstu władzy do represji" - to była wtedy podstawowa zasada głoszona przez oportunistów przy każdej choć trochę niezależnej inicjatywie. Trudno oczekiwać od dwudziestolatków, by ulegali takim apelom. Nawet gdybyśmy się uważniej wsłuchiwali we wszystkie wezwania do ochrony substancji kulturalnej i zdobyczy Października, w ostrzeżenia, że partia czeka tylko na pretekst, by spacyfikować Uniwersytet - i tak byśmy ten wiec zrobili. Nie baliśmy się, bo nasze pokolenie nie przeżyło stalinowskiego terroru. Bardzo chcieliśmy zmienić Polskę i sądziliśmy, że to jest możliwe - bo wierzyliśmy, że socjalizm to w gruncie rzeczy dobra rzecz.

Te wszystkie tłumaczenia nic nie załatwiają. Skoro chcieliśmy się bawić w wolność, to powinniśmy przewidzieć, co z tego może wyniknąć. Jeżeli coś nas tłumaczy naprawdę, to nasze późniejsze biografie.

Tym razem było bowiem inaczej niż po wszystkich przegranych polskich powstaniach. Nie trzeba było czekać na następne pokolenia, by "wykopały broń". To właśnie obudzone milicyjnymi pałkami pokolenie marcowe stworzyło Komitet Obrony Robotników.

Źródło: Gazeta Wyborcza