Sztokholm: Wydano nowy tom poezji Dariusza Pacaka, fotografie - Gosia Stepien

2006.10.17 Nasza Polonia

Kto czyta dziś poezję? Czym jest poezja dla człowieka doby post-modernistycznej, czasu upadku autorytetów moralnych, pustki estetycznej, błąkającej sie po ruinach zamków, pałaców, salonów zwęglonych estetyk, praw i obyczajów. Kto wreszcie " uprawia, " w naszym czasie teraźniejszym, przeoraną lemieszem poezji - ziemię - z zatrutymi źródłami wody?

Takie pytania zaprzątnęły mi głowę, w chwili, kiedy zwrócono się do mnie, abym skreślił kilka słów na temat kolejnego, nowego tomiku poezji Dariusza Pacaka, polskiego poety, osiedlonego ( czy na stałe, tego nie jestem pewny ), w Wiedniu.

Wracając do, rzuconych na pożarcie, pytań, zadanych z myślą o potencjalnym czytelniku, sięgającym po ten tomik, nie możemy oprzeć się wrażeniu, że wokół nas olbrzymieje oddech śmierci. Dla jednych - zakończenie sensu naszej drogi życia, dla innych - początek wstępowania na schody absolutnej wolności, bezpośredniego dotyku Abstraktu Absolutu. Mówiąc prościej - Materializacji Ducha w procesie Dematerializacji powłoki fizycznej (cielesnej , biologicznej ), człowieka.

Wracając do pierwszego pytania: " Kto czyta dziś Poezję?" - stajemy przed zamkniętymi wrotami codziennej niepewności, lęku, nieufności człowieka wobec swojego " Drugiego Ja" ( alter ego) i wobec otaczającego nas, zakleszczającego nas, coraz bardziej, świata bytu rzeczywistego.

Pochylając się nad ostatnim tomikiem wierszy Dariusza Pacaka, ogarnęło mnie przemożne uczucie zaskoczenia. Polega ono na tym, że twórczość tego Człowieka- poety nie jest li tylko zapisem na płótnie płaszczyzny papieru, nie jest też, w potocznym tego słowa znaczeniu, pisaniem wierszy w formule zapisu literackiego. Nawet niezbyt uważny czytelnik zwróci uwagę, że układ dramaturgiczny tych wierszy, zaproponowany przez autora i tłumacza, zamyka się w czterech segmentach - czterech, stromo biegnących ku szczytowi " Dojrzałości ", ścieżkach.

Więcej... bohater liryczny ( najczęściej schowany u podnóża ścian tych ścieżek ), wspina się po tych stromościach własnej słabości i kruchej, ale zacięcie upartej siły, jednocześnie, z ogromnym trudem. Owo wspinanie się ku " Dojrzałości", czyli wypełnianie się do wewnątrz siebie, aż po odkrywanie czystości i głębi źródła własnego człowieczeństwa ( tożsamości ), charakteryzuje się w tej poezji niezwykle słonecznym promieniem prawdy o samym sobie. Jednocześnie, gwałtownymi zakłóceniami oddechu w tej wędrówce na szczyt, aż po niebezpieczne ataki astmy, niepozwalające, w niektórych wypowiedziach, na pełnię przekazu poetyckiego. Może dlatego, śmiem powiedzieć, ten tomik, o tak pobrużdżonej twarzy poety, może być prowokacją emocjonalną i intelektualną dla potencjalnego czytelnika.

Odpowiedź na drugie pytanie : " Czym jest poezja dla człowieka doby post-modernistycznej"? - zawiera się w wierszach Dariusza Pacaka w strefie nagłej, bolesnej ciszy, aż do granic medytacji, do odejścia ze strefy bytu rzeczywistego w czystą metafizykę. Odczuje to czytelnik szczególnie, wędrując ( wspinając się ) po ścieżce trzeciej i czwartej, gdzie zagęszczenie tej ciszy wchodzi wręcz w niebezpieczną, białą mgłę, śmiertelnego przeciwnika wspinaczy górskich. Czujemy na karku dotyk tajemnicy Niebytu.

W tym miejscu nasuwa się szokujące porównanie podmiotu lirycznego tej poezji do alpinisty, który dążąc do wejścia na szczyt najwyższej góry świata, ma pełną, okrutną świadomość Dematerializacji własnej fizyczności na rzecz Natchnienia Marzeniem. Finałem tego procesu była w tym sezonie światowym śmierć 15-tu alpinistów, dążących na Mount Everest i cudowne zmaterializowanie powrotu do życia australijskiego alpinisty - Lincolna Halla - cudem ocalałego z przejścia przez biały tunel Ostatecznego Rozrachunku z życiem. Chciałoby się powiedzieć: " Tylko święty może przejść przez rzekę".

Ta poezja otwiera przed nami odważne obnażenie się człowieka w poszukiwaniu prawdy bezwględnej, nie tylko o sobie, ale o Nas, zamkniętych w klatce bytu rzeczywistego, tego świata. Mam wrażenie, że Dariusz Pacak przeszedł szmat drogi w owym drążeniu, poszukiwaniu własnego człowieczeństwa i sensu pojęcia "co to znaczy być człowiekiem?" Poranił się dotkliwie w tym dotyku doświadczenia, w poszukiwaniu słońca i wyzwolenia. Stąd w tej poezji tyle znaków typicznych ( wiatr, słońce, kamień, woda ), kultowych, rodem z praźródeł pogaństwa i ukształtowanych wierzeń religijnych, stąd też znaki czterech żywiołow podniesione do potęgi niemożliwej jednostkowym dotykiem ( Góry, Oceany, Pustynie ) i... przemożne istnienie Boga w tej wędrówce po ostateczność Wiary.

Właśnie w porażającej ciszy gór, gdzie odczuwanie Obecności Boga jest przejmującym doświadczeniem, wadzi się ta poezja z ludzkim szlamem, strachem, słabością w próbie dotarcia na szczyt Bogini Matki Ziemi.

Ostatni wiersz z tego tomiku " Dojrzałość "- na tej pionowej ścianie płaczu, krzyku i na krawędzi szaleństwa w zaśpiewie śmiechu, ukazuje nam człowieka Bez Ziemi, przyczajonego na chwilę w jakimś mieście, w jakiejś Europie, w jakimś Wiedniu. Człowieka-Poetę, który przez doświadczenie własnego życia z pokorą, ale jednocześnie z wewnętrznym buntem odnosi się do wszystkiego, co , w potocznym tego słowa znaczeniu, oznacza " dorobek ludzkości".

W momencie, kiedy dochodzimy, prowadzeni przez podmiot liryczny do celu Jego wędrówki, zapewne spodziewamy sie radosnego " Hosanna na wysokościach". Zamiast tego, dobiega nas szept ze spopielałych z wysiłku warg :" Wiem/ do których drzwi zakołaczę, zaskwierczę/ i zgasnę".

Nie ulega żadnej wątpliwości, że ten, najnowszy tomik poezji Dariusza Pacaka jest próbą podjęcia dojrzałego dialogu z drugim człowiekiem, jest próbą przeniknięcia do podstawowego celu życia człowieka, do czynienia dobra, do zwycięstwa nad złem. Choć poeta dość gęsto sięga po znaki jasne, jak: słońce, promienie, jaskrawość barw kwietnych, to króluje w tej poezji księżycowy odblask - srebrzystość Prochu - i Nadzieja. Jednym słowem unicestwienie ciała i wiara w Miłosierdzie wszechpotężnej Miłości.

I jeszcze jedno, przypadkowy czytelniku tej poezji. Kusi mnie podszepnięcie, iż czytają i tworzą poezję ci, którzy wierzą, że Poezja jest, na przekór wszystkiemu, drobiną Raju na naszej planecie. Lubię więc ten tomik mozolnie nanizanych współczesną Polszczyzną, wierszy, dopełnionych znakomitym przekładem na język angielski, dokonanym przez Ryszarda Reisnera - australijskiego tłumacza, pochodzenia polskiego, który zdecydował się osiąść na stałe w Ojczyźnie swojego wczesnego dzieciństwa.

Autor przekładu, znany w Polsce głównie z kongenialnych tłumaczeń poezji Ewy Lipskiej, czy ludzkich wierszy ks. J. Twardowskiego, ma za sobą bardzo udane próby przekładów wierszy Zb. Herberta, Cz. Miłosza, a nawet Norwida, czego próbki znajdzie czytelnik w tym tomiku. Ryszard Reisner posiada jakąś nadwrażliwość i fenomenalny słuch w zetknięciu z poezją Bolesława Leśmiana. Owa wrażliwość, uczulenie na wartość bezwzględną zapisu słowotwórczego, spowodowała, że spotkanie z twórczością Dariusza Pacaka nie było i nie jest przypadkowe.

To spotkanie, na stromych ścieżkach rzeczywistego przeżycia wewnętrzenego poety, zdarzyć się musiało. Rezultat ich współpracy i wspólnoty słyszenia wewnętrznego zaowocował dziełem na wskroś dojrzałym w swojej strukturze poetyckiej, logistyczno-emocjonalnej.

To chyba najciekawszy w ostatnich latach tomik poezji " wyklutej"przez poetę polskiego pochodzenia, żyjącego poza granicami Ojczyzny - Polszczyzny. " Dojrzałość "otrzymała doskonały odpowiednik w tytule angielskim " The Seasons ", oddający absolutny sens tych wspinaczek po szczeblach życia.

Zapewne Dariusz Pacak nie usiądzie przy stole, czy na łóżku, by " napisać " nowy tomik poezji. Pójdzie w góry, wybierze się na pustynię, czy podąży do Chin, a może zanurzy się w martwą falę Oceanu?.. by - parafrazując Stanisława Wyspiańskiego : " kędy spojrzy, to widzieć będzie poezję żywą, zaklętą, tę świętą,/ i tym będzie szczęśliwy."

Stefan Mrowiński maj 2006, Melbourne

Ryszard Reisner

NOTA OD AUTORA PRZEKŁADU

'Ja' i Tożsamość: Dialog w tekście poetyckim

Może byłoby całkiem na miejscu, w roli tłumacza i drugiego ja (alter ego), postawić wpierw pytanie - czym jest poezja? Pozornie oczywista oraz jednocześnie zuchwała odpowiedź nasuwa przypuszczenie, że może to być tak jedna z Doskonałości, jak równie dobrze, Pierwotności w znaczeniu odkrycia usuniętego interlokutora (rozmówcy) dla obydwóch: autora i czytelnika.

Kim jest ów rozmówca, niejako wyeliminowany z naszego wnętrza czy też ze świata nas otaczającego? W tym leży cała trudność, by przy wieloznaczności odniesień i kierunków, podjąć dialog z powyższymi "znakami rumbowymi" (compass points) człowieczej egzystencji, zarówno autora jak i czytelnika. Z konieczności tworzy to bolesne wędrowanie definicji i ponownych odkryć, prowadzące do świeżej wiedzy o samym sobie. Jest to samowiedza jedynie prawdziwa, jakby rodzaj odrodzenia poprzez katharsis z dotychczasowych wyobrażeń.

Poszukiwanie instrumentów ( narzędzi ) umożliwijących ujrzenie otoczenia na nowo, trud dialogu potwierdzający nasze przemijanie od wewnątrz do zewnątrz, umiejscowienie się w nowej perspektywie, w nowym akcie odniesienia w stosunku do świata jaki znamy, skazuje nas (przysłowiowo) na upostaciowanie w formie " drobnego pyłku" na ziemi, ...drobnego ziarnka egzystencji w mozaice dialogu, jednocześnie poszukującego i zarazem używającego najbardziej kategorycznego narzędzia - języka!

W tak rozumianych poszukiwaniach tekst może być postrzeżonym jako zapis na płótnie obrazu poetyckiego. W niniejszym, szczególnym przypadku, tekst jawi się zapisaną kapsułą dialogu z przeszłością, teraźniejszością i ponadczasowością. Na angielską wersję wierszy Dariusza Pacaka należy spojrzeć właśnie z tej perspektywy, i z tego punktu widzenia - zanurzyć się w nią. W przekładzie literatury pięknej, a zwłaszcza poezji, można posłużyć się szeroką gamą aspektów realizacyjnych. Jeden z nich doprowadził do obecnego tomu poezji. W naszym, (tłumacza i autora ) wspólnie prowadzonym dialogu, podejmowaliśmy stosowne decyzje, pozwalając, by wiersze w języku polskim stanowiły punkt wyjściowy, a te w wersji angielskiej - punkt kuluminacyjny podróży - by również wyznaczały one podróż w czasie, w tkaninie kultury i języka; by wyznaczały jej narodziny, jej organiczne wnętrze, rozwój i w końcu odrodzenie, w ramach naszego dialogu z postrzeganą egzystencją.

Czytelnicy zauważą, iż książka podzielona jest na cztery stopnie tej wędrówki i jako taka, stanowi wędrowanie sukcesywne, ujmujące całość.

Zdążanie do pełni, do wypełniania jeszcze dotychczas niewypełnionych nami przestrzeni, stanowi o naszych wędrówkach po rozległych dziedzinach makroświata, jak i po światach zawartych w nas samych . Oto bezpośredni dialog tekstów. ...jak jeden z polskich mistrzów magii słowa, napisał:

Tu jestem- w mrokach ziemi i jestem- tam jeszcze.

W szumie gwiazd, gdzie niecały w mgle bożej się mieszczę,

Gdzie powietrze, drząc ustnie, sny mówi i gra mi,

I jestem jeszcze dalej poza tymi snami.

Bolesław Leśmian (...Tu jestem ), Dziejba Leśnia, 1938

Ryszard Reisner, Maj 2006 Poznań

Zobacz także: Gosia Stepien