Film a sprawa polska

Tadeusz Sobolewski  2005.09.01 13:36 Gazeta Wyborcza

"Człowiek z żelaza" nie ma nic wspólnego z socrealizmem. Życiorys Winkla, choć typowy, nie jest schematyczny. W 1970 młody dziennikarz dokumentował strajk w Stoczni. Potem zgięli mu kark. Po dziesięciu latach w nagrodę za posłuszeństwo dostaje zadanie specjalne - oszkalować inspiratora strajku. Próbuje grać na dwa fronty. Ale ludzie wspomagający strajk, pamiętający jego dawne zasługi, dają mu kredyt zaufania. Winkiel przestaje się bać swoich szefów. Koniunkturalizm? Tak, ale i odruch sumienia. Jedno z drugim, jak to w życiu. Zastraszony klient reżimu może wreszcie podnieść głowę i trochę mniej gardzić samym sobą. Pobyt w Stoczni to jego rekolekcje.

Ni to dokument, ni legenda. Od "Człowieka z żelaza" blisko do solidarystycznej utopii "Pana Tadeusza" zaprawionej goryczą ("To się nie może udać!"). Przychodzi na myśl magiczny finał "Wesela". "A żeby to prawda była!" - wołają u Wyspiańskiego otumanieni weselnicy, którym pomieszała się jawa i sen. "To nie sen, to prawda" - szepce Maciek do swego nieżyjącego ojca, męczennika PRL-u. W "Człowieku z żelaza" mit i rzeczywistość spajają się w jedno. Tak było naprawdę. We wrześniu 1980 miało się dziwne poczucie, jakbyśmy znaleźli się pod inną szerokością geograficzną, za jakąś granicą. Współistnienie dwóch rzeczywistości - peerelowskiej i tej prawdziwej - udało się Wajdzie uchwycić w scenach takich jak ta, gdy redaktor Winkiel, cierpiąc z powodu prohibicji, otwiera okno hotelu Neptun i słyszy niosące się z megafonu strajkowe modły. Inny świat. Lub scena rozmowy z Agnieszką w brzydkim aresztanckim pokoju. Winkiel słucha jej z zazdrością. Jego dawna koleżanka z telewizji należy do tej drugiej, wolnej rzeczywistości, której Winkiel czuje się niegodny. I to też jest wielka prawda tego filmu: peerelowskie poczucie zabrudzenia. "Wiesz, że życie jest bez sensu - mówi Agnieszka. - Że to wszystko jest niemożliwe. Ale jesteś spokojny! Cholernie przyjemnie jest się nie bać. A jak już siedzisz w pierdlu, to myślisz: co ci mogą zrobić, przecież cię nie zamkną!".

Hasło paryskiego maja '68: "Bądźcie realistami, żądajcie niemożliwego!" - spełniło się w polskim Sierpniu. Wajda uchwycił coś, o czym nie piszą podręczniki historii: zawadiacki urok solidarnościowej przygody, która wcale nie była konspirą, tylko próbą tworzenia normalności w nienormalnym świecie i systemie.

W rozpoczynającym film wierszu Miłosza "Nadzieja" z cyklu "Poema naiwne" mowa jest o świecie rzeczywistym, do którego "wejść nie można", chociaż "jest na pewno". "Człowiek z żelaza" mówi o tym samym - że PRL jest tworem nierzeczywistym. Przestają w niego wierzyć nawet ci, co nim rządzili. Historia nie rozgrywa się tu między aniołami i demonami. Jedni mają nadzieję na zmianę, innym tej nadziei brak, jeszcze inni chcą ją w ludziach zabić. Winkiel błąka się między jednymi a drugimi. Ale wszyscy dostają szansę. Czy z niej skorzystają? - film zostawia widza z tym pytaniem. W roku 1981 i dziś.

Goodbye, Stocznia

Kim dzisiaj są dawni bossowie Winkla z partii, z radiokomitetu, z SB? O ich ciekawych losach, ani o dalszych losach ludzi pokroju Winkla i Agnieszki, nie dowiemy się nic ze współczesnego polskiego kina. Przybyło nam wiele filmowych talentów i sporo niezłych filmów, ale z perspektywy tamtego, solidarnościowego czasu widać ogromny spadek aspiracji, onieśmielenie i zdziecinnienie polskiego kina, które nie próbuje przemawiać do widza ze środka wydarzeń, nie wyprzedza naszych oczekiwań, nie chwyta niemożliwego. Brak mu tego, co kiedyś nazywano zaangażowaniem w rzeczywistość - chęci jej przemiany, wpłynięcia na nią, wyrażenia własnego stosunku.

Idee można odnaleźć w polskim życiu politycznym. Są one we współczesnym polskim teatrze i w literaturze, ale nie w kinie, które zatraciło poczucie ważności. Tak jakby Polska nie była wspólną sprawą i społecznym doświadczeniem, o którym chciałoby się innym opowiedzieć. Jakbyśmy byli jedynie rozproszonymi klientami firm i polityków, biernymi widzami spektaklu medialnego rozgrywającego się gdzieś daleko, ponad naszymi głowami.

Z zazdrością oglądam europejskie filmy ostatniej dekady próbujące tłumaczyć, co się z nami stało, konfrontować ze sobą pokolenia. Oczywiście, zdaję sobie sprawę, że takie filmy, jak "Kropla słońca" Istvana Szabó, "Good bye, Lenin" Wolfganga Beckera, "Gniazdka" Jana Hrebejka, filmy Martina Szulika są ewenementami również w swoich krajach. Trudno jednak wskazać polskie filmy równie ważne dla nas, jak tamte były ważne dla Węgrów, Niemców, Czechów, Słowaków. Trudno sobie wyobrazić polski film mający tyle obywatelskiej pasji, co dzienniko-eseje Nanni Morettiego (w najnowszym z nich Jerzy Stuhr zagra antypatyczną postać z kręgu Berlusconiego). Nie mamy filmów sięgających do jądra najnowszej historii takich jak "Niepochowany" Marty Meszaros, gdzie Jan Nowicki wcielił się w Imre Nagya, jak francuski "Przechodzień z Pól Marsowych" z Michelem Bouquetem w roli prezydenta Mitterranda, jak włoskie "Buongiorno, notte!" Marca Bellocchia, film o Aldo Moro rozliczający się z rodzimym terroryzmem. Włoski "Karol...", historia młodego Wojtyły, dał uproszczoną, ale przecież nie zafałszowaną syntezę powojennej Polski, o którą myśmy po 1989 r. nigdy się nie pokusili. Włosi zrobili to za nas.

Idee i pieniądze

Rozmawiam o dawnym i nowym kinie polskim z Andrzejem Wajdą. "Nagle wszyscy uwierzyli, że w naszej kulturze całą rolę polityczną spełnia telewizja, a kino nie powinno się do tej sfery zbliżać - mówi reżyser. - Tymczasem ludzie oglądają transmisje z sejmowych komisji jak serial bez początku i końca, który niczego nie tłumaczy. Kino mogłoby pokusić się o pokazanie kulis zdarzeń, pozwolić widzowi wejść tam, gdzie nie ma kamer, gdzie sprawy dopiero się decydują. Ale do tego trzeba te kulisy poznać. Kiedy robiłem dla telewizji spektakl "Bigda idzie" (skojarzyliśmy go z Lepperem), przekonałem się, jak dogłębnie Kaden-Bandrowski znał kulisy Sejmu. Dziś nie mamy takiej literatury, z której moglibyśmy czerpać. Masłowska, Pilch są językowo świetni, ale zupełnie niefilmowi".

Czy jednak musimy upatrywać powód sukcesu polskiego kina jedynie w literaturze? Scenariusze "Człowieka z marmuru" i "Człowieka z żelaza" Aleksander Ścibor-Rylski pisał wprost z życia. Pierwszy z nich czekał na realizację 13 lat, drugi powstał w ciągu kilku dni. "Robiąc ' Człowieka z żelaza ' - mówi Wajda - szliśmy razem z rzeczywistością, razem z wydarzeniami. Aktorzy poczuli się ich uczestnikami...".

Jaki jest powód tak słabego zaangażowania dzisiejszego kina polskiego zarówno we współczesność, jak i w historię? Były czasy, gdy równocześnie powstawały tak ambitne przedsięwzięcia jak "Faraon" i "Popioły". Na jednym z festiwali w Gdańsku konkurowały ze sobą "Noce i dnie" i "Ziemia obiecana". Te filmy były masowo oglądane dzięki temu, że miały rozmach. Budowały tożsamość widowni, przywracały pamięć, miały też odniesienia do dnia dzisiejszego.

"Żaden z nich nie mógłby powstać - mówi Wajda - w zubożałej kinematografii ostatnich lat. Kiedyś debiutant wchodzący do kinematografii znajdował się od razu w otoczeniu fachowców. Ta mistrzowska kadra wykruszyła się przez ostatnie lata. Wyeksportowaliśmy naszych świetnych operatorów, scenografów. Polskiego kina już na nich nie byłoby stać. Czy pan wie, że w filmie 'Upadek" Hitlera charakteryzował najlepszy polski specjalista?".

Wajda: wyzwolenie od telewizji

Od idei przechodzimy do pieniędzy. W kinie, które jest zarazem sztuką i przemysłem, kryzys idei wiąże się z kryzysem finansowania. Czy zażegna go nowa ustawa o kinematografii i powstanie Instytutu Sztuki Filmowej?

"Zamiast nieustannie podważać sens ustawy, nim jeszcze zdążyła wejść w życie lub skupiać się na szczegółach, ubolewając nad losem kaskaderów - unosi się Wajda - musimy zdać sobie sprawę z przełomowego znaczenia tego, co się stało. Po wielu latach kino polskie przestaje zależeć od telewizji, która była ostatnio jego głównym producentem. Bez TVP, z całą jej nieruchawością i konserwatyzmem, nie mógł powstać właściwie żaden polski film. Telewizja ma też duże zasługi. Promowała debiuty, ratowała, jak mogła, polskie kino. Ale zarazem przykrawała je do swoich standardów, do tanich i szybkich, prowizorycznych warunków produkcji. Nad scenariuszami pochylali się ci sami redaktorzy, co nad telenowelami, stosując podobne kryteria "oglądalności" i banalizując zawartość filmów. To wszystko musiało prowadzić do stagnacji i zubożenia polskiego kina, do tego, jak pan mówi, braku śmiałości i zaangażowania. Polskie kino stawało się przez te lata kinem telewizyjnym, niemogącym zaciekawić widza na dużym ekranie - mówi Wajda. - Wierzę, że teraz mamy szansę to zmienić. Odzyskać oddech".

ŹRÓDŁO: